{"id":819,"date":"2008-12-08T13:37:00","date_gmt":"2008-12-08T13:37:00","guid":{"rendered":"https:\/\/certav.org\/?p=819"},"modified":"2026-10-01T20:28:45","modified_gmt":"2026-10-01T20:28:45","slug":"istiklali-icin-carpisan-kafkasya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/certav.org\/?p=819","title":{"rendered":"\u0130stikl\u00e2li \u0130\u00e7in \u00c7arp\u0131\u015fan Kafkasya(*)"},"content":{"rendered":"<div class=\"wp-block-image\">\n<figure class=\"alignleft size-full\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"220\" height=\"241\" src=\"https:\/\/certav.org\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Balo-Bilatti.png\" alt=\"\" class=\"wp-image-820\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><strong>ALO B\u0130LATT\u0130<\/strong><\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bundan tam 20 y\u0131l evvel, 1918 May\u0131s\u2019\u0131nda Kafkasya milletleri, \u00e7\u00f6ken Romanof imparatorlu\u011funun getirdi\u011fi h\u00fcrriyet neticesinde istikl\u00e2llerini il\u00e2n etmi\u015flerdi. May\u0131s\u2019\u0131n 11\u2019inde \u015eimal\u00ee Kafkasya, 26\u2019s\u0131nda G\u00fcrcistan ve 28\u2019inde de Azerbaycan ve Ermenistan istikl\u00e2llerini il\u00e2n etmi\u015flerdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Halk taraf\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir heyecanla kar\u015f\u0131lanan istikl\u00e2l, Kafkasya\u2019n\u0131n XVIII. asr\u0131n bidayetinden beri ge\u00e7irmi\u015f oldu\u011fu tarih\u00ee hadiselerin tabi\u00ee bir neticesi idi. .<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u015eark ve Garb\u0131n e\u015fi\u011finde bulunan ve \u015fimaldan cenuba ve Avrupa\u2019dan Asya\u2019ya g\u00f6t\u00fcren yollar\u0131n \u00fczerinde bir yer i\u015fgal eden Kafkasya, \u00f6teden beri cihana h\u00e2kim olmaya can atan muhtelif kuvvetlerin bir t\u00fcrl\u00fc payla\u015famad\u0131klar\u0131 bir lokma olagelmi\u015ftir. Binaenaleyh, Rus emperyalizmini bir metoda rapteden, yani Moskova\u2019n\u0131n \u00f6teden beri i\u015fgal ve tazyik hevesini \u015fekillendirerek bir gayeye ba\u011flayan Birinci Petro\u2019nun de\u011fil yaln\u0131z yak\u0131nda bulunan ve \u201cAvrupa\u2019ya bir pencere a\u00e7mak\u201d niyetinde bulundu\u011fu Balt\u0131k boyuna; ayni zamanda uzak Kafkasya\u2019ya dahi dikkat atfedi\u015fine hayret etmemek l\u00e2z\u0131md\u0131r. \u0130\u015fte, Petroya g\u00f6re, T\u00fcrkistan tariki (yolu) ile Hindistan \u00fczerine yap\u0131lan sefer adem-i muvaffakiyetle (ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131kla) neticelendikten sonra, Rus emperyalistleri, Kafkasya\u2019dan \u201cBritanya tac\u0131n\u0131n incisine\u201d ve \u201cs\u0131cak denizlere\u201d do\u011fru uzanacaklard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131n! ele ge\u00e7irmek emeliyle T\u00fcrkiye i\u0131e yapt\u0131\u011f\u0131 harplerden I. Petro ma\u011flup \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve muvaffak olamam\u0131\u015ft\u0131. 1710\u2019da Prut\u2019ta u\u011frad\u0131\u011f\u0131 rezilce ma\u011flubiyet \u2013 ki neticede Rus \u00e7ar\u0131, T\u00fcrk ba\u015fkumandan\u0131n\u0131 elde etmek suretiyle esir d\u00fc\u015fmekten zor kurtulmu\u015ftu- Rusya\u2019n\u0131n, \u201cs\u0131cak denizlere\u201d a\u00e7\u0131lma mevkilerini m\u00fcdafaa eden T\u00fcrkiye ile a\u00e7\u0131k\u00e7a \u00e7arp\u0131\u015fmak i\u00e7in hen\u00fcz zay\u0131f oldu\u011funu sarahaten (a\u00e7\u0131kl\u0131kla) ortaya koydu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ancak bundan sonrad\u0131r ki, cenuba Kafkasya tarikiyle hareket edilmesine karar verildi. Bunun i\u00e7in de bir bahane bulmakta zorluk \u00e7ekilmedi. 1722\u2019de \u0130ran \u015eah\u0131 Safev\u00ee hanedan\u0131ndan H\u00fcseyn vefat edince, \u00fclkede taht\u0131 ele ge\u00e7irmek i\u00e7in bir kavga ba\u015flad\u0131. H\u00fcseyn \u015eah\u2019\u0131n o\u011flu \u015fah Tehmasip muhalifleri taraf\u0131ndan takibe maruz kald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in firar etti. \u0130\u015fte, bunun \u00fczerine, I. Petro \u0130ran taht\u0131 valiahdinin \u015fahl\u0131k hakk\u0131n\u0131 m\u00fcdafaaya karar verdi. Ger\u00e7i, Kafkasya \u0130ran de\u011fildir, fakat \u0130ran\u2019a g\u00f6t\u00fcren yol Kafkasya\u2019dan ge\u00e7er. Bundan ba\u015fka, I.Petro, bir zamanlar, 1712 y\u0131l\u0131nda&nbsp;Azerbaycan \u015fehri \u015eemahi\u2019da bir ka\u00e7 Rus t\u00fcccar\u0131n\u0131n mahall\u00ee h\u00fck\u00fcmdar taraf\u0131ndan g\u00fcya bir ka\u00e7 milyon rublelik mallar\u0131 ellerinden al\u0131nm\u0131\u015f oldu\u011funu hat\u0131rlad\u0131. Bu suretle, 1. Petro, de\u011fil yaln\u0131z \u0130ran \u015eah\u0131\u2019n\u0131n \u015fahl\u0131k hakk\u0131n\u0131 iade i\u015fini, ayni zamanda yol \u00fczerinde tab\u2019alar\u0131n\u0131n u\u011frad\u0131\u011f\u0131 ziyan meselesini de halletmeye karar verdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fakat, bu iki i\u015ften hi\u00e7 birisini m\u00fcspet bir neticeye ba\u011flayamad\u0131. 1722\u2019nin ilkbahar\u0131nda Astrahan\u2019dan \u00e7ar\u0131n idaresi alt\u0131nda gemi ve kara ile yola \u00e7\u0131kan 40 bin ki\u015filik Rus ordusu de\u011fil \u0130ran\u2019a, \u015eemahi\u2019ye bile varamad\u0131. Rus ordusu Derbend\u2019i i\u015fgal ederek \u015eimal\u00ee Kafkasya ile Azerbaycan hududunda bulunan bu mahalde bir m\u00fcddet kald\u0131, nihayet Kafkasya Da\u011fl\u0131lar\u0131 ve Azerbaycanl\u0131lar\u2019\u0131n daim\u00ee bask\u0131n ve taarruzleri, hastal\u0131k neticesinde i\u015fgal ettikleri yerleri terk etmek mecburiyetinde bulundu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Fakat, bu sefer neticesinde Ruslar Terek boyunu i\u015fgal ederek oralarda bir s\u0131ra tahkimat yapmaya muvaffak oluyorlar. \u0130\u015fte, \u00f6teden beri G\u00fcrcistan\u2019da \u00e7arl\u0131k, kinyazl\u0131k, Azerbaycan\u2019da hanl\u0131k, \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019da serbest demokratik cemaatler \u015feklinde filen m\u00fcstakil bir hayat ya\u015fam\u0131\u015f Kafkasya, art\u0131k bu andan itibaren Rusya, \u0130ran ve T\u00fcrkiye aras\u0131nda mevcut siyas\u00ee ve asker\u00ee rekabete bir mevzu olmaya ba\u015fl\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu devletler aras\u0131nda vuku bulan m\u00fcteaddit harpler neticesinde, Kafkasya\u2019n\u0131n kendi aralar\u0131nda rekabet yapan kuvvetlerden hi\u00e7 birinin hakimiyeti alt\u0131na girmek istemeyen ayr\u0131 ayr\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131 bazen bitaraf(tarafs\u0131z) bir \u00fclke gibi il\u00e2n ediliyor, bazen devletlerden birinin m\u0131ntakay-\u0131 n\u00fcfuzu alt\u0131nda b\u0131rak\u0131l\u0131yor ve bazen de harbin muayyen bir devrinde galip \u00e7\u0131kan devletin arazisine idhal (dahil) ediliyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu rakip kuvvetlerin \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131ndan galip \u00e7\u0131kan devlet, ekseriyetle kendi emperyalist\u00e7e a\u00e7\u0131l\u0131\u015f\u0131n\u0131n ilk bahar devrini ya\u015fayan Rusya \u0130di. Bunun i\u00e7indir ki, Kafkasya milletlerinin son iki as\u0131r m\u00fcddetince kendi istikl\u00e2lleri u\u011frunda yapm\u0131\u015f olduklar\u0131 m\u00fccadele, haddi zat\u0131nda Rusya aleyhine yap\u0131lan sava\u015ftan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Terek boyunda yerle\u015fip kuvvetlenen Rusya, Kafkasya\u2019y\u0131 sistematik bir tarzda i\u015fgal i\u015fine giri\u015fti. Kafkasya\u2019n\u0131n I. Petro\u2019nun ilk h\u00fck\u00fcmdarl\u0131k zamanlar\u0131nda Dinyeper -Don \u2013 \u0130dil nehirleri hatt\u0131 \u00fczerinden ge\u00e7en cenup (g\u00fcney) hudutlar\u0131, gittik\u00e7e Kafkasya da\u011f silsilesi eteklerine daha fazla yakla\u015fmaya ba\u015flad\u0131. \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019n\u0131n d\u00fczl\u00fck yerlerinde yerle\u015fmi\u015f bulunan Mo\u011follar\u0131n, Temirlenklerin (Timuro\u011fullar\u0131) ve ba\u015fkalar\u0131n\u0131n ak\u0131nlar\u0131n\u0131 ge\u00e7irmi\u015f olan kesif yerli halk, Rus ordusu taraf\u0131ndan amans\u0131zca imha edildi. Bu merhametsizce tedbir ile \u00e7ar h\u00fck\u00fcmeti m\u00fcstakbel kolonize i\u015fi i\u00e7in haz\u0131rl\u0131k yapmak istiyordu; ve hakikaten de XIX\u2019nci asr\u0131n bidayetine do\u011fru Kozak stanits ve kal\u2019alerinin hatt\u0131 Terek ve Kuban k\u0131y\u0131lar\u0131n\u0131 bir \u00e7ember i\u00e7erisine almakta gecikmedi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bundan ba\u015fka, gene o s\u0131ralarda Rus ordusu Cenub\u00ee Kafkasya\u2019ya, G\u00fcrcistan ve Azerbaycan\u2019a sokulmaya muvaffak oluyor, b\u00fct\u00fcn Kafkasya milletleri ayaklanarak sava\u015fa giri\u015fiyorlar, sava\u015f b\u00fct\u00fcn Kafkasya\u2019y\u0131 ihata ediyordu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ruslar, \u015eark\u00ee G\u00fcrcistan\u2019da \u00e7ar XII\u2019nci Georgi\u2019nin vefat\u0131ndan bilistifade 1801 y\u0131l\u0131n\u0131n 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcnde idareyi ellerine al\u0131yorlar. Bu icbar\u0131 hareket b\u00fct\u00fcn milletin galeyan\u0131na sebep oluyor ve Rus aleyhine bir hareket ba\u015fl\u0131yor. Rus aleyhine m\u00fcteveccih bu hareketin ba\u015f\u0131na Xll\u2019nci Georgi\u2019nin biraderi Aleksander ge\u00e7erek, \u015eark\u00ee G\u00fcrcistan\u2019\u0131 istil\u00e2 eden Ruslara kar\u015f\u0131 y\u0131llarca s\u00fcren m\u00fcsell\u00e2h(silahl\u0131) mukavemet i\u015fini te\u015fkil ediyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u015eark\u00ee G\u00fcrcistan\u2019da yerle\u015fen Ruslar, Azerbaycan hanl\u0131klar\u0131n\u0131 ve G\u00fcrcistan\u2019\u0131n di\u011fer eksam\u0131n\u0131 (kesimlerini) istil\u00e2 ve i\u015fgale ba\u015fl\u0131yorlar. Kanl\u0131 bir taarruzdan ve yerli garnizonun kahramanca m\u00fcdafaas\u0131ndan sonra 1804 \u00fcn Son K\u00e2nun\u2019unda (Ocak ay\u0131nda) Rus ordusu Gence hanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n pay-i taht\u0131 Gence \u015fehrini zapt ediyor. Bu m\u00fcsademede kal\u2019ay\u0131 \u00fcst\u00fcn Rus kuvvetlerine teslim etmek istemeyen Gence han\u0131 Cavat Han kal\u2019ada kahramanca \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131ktan sonra \u015fehit d\u00fc\u015f\u00fcyor. Bundan sonra Ruslar tedricen di\u011fer Azerbaycan hanl\u0131klar\u0131n\u0131 da ele ge\u00e7iriyorlar. Cenub\u00ee Kafkasya\u2019da sava\u015f bil\u00e2 fas\u0131la(aral\u0131ks\u0131z) 1830 y\u0131l\u0131na kadar devam ediyor ve ancak bu tarihten sonrad\u0131r ki, Ruslar kendilerini buralarda nispeten m\u00fcemmen(emniyette) hissetmeye ba\u015fl\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Buna mukabil, \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019da yeni bir kuvvet kendisini g\u00f6steriyor ve Rusya\u2019n\u0131n Kaikasya\u2019y\u0131 tamamen i\u015fgal alt\u0131na almas\u0131 i\u015fini 35 sene geri at\u0131yor. Bu kuvvet de, \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019da siyas\u00ee ve mill\u00ee bir hareket \u015feklini alm\u0131\u015f bulunan M\u00fcridizm nam din\u00ee cereyan idi. M\u00fcridizmin ba\u015fl\u0131ca ideologu Ruslara kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc m\u00fccadele dolay\u0131s\u0131yla Kafkasya\u2019da kahramanl\u0131\u011f\u0131 ile \u015f\u00f6hret bulmu\u015f, maruf, \u0130mam \u015eamil idi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u015eamil, imaml\u0131\u011fa inthab edildi\u011fi (se\u00e7ildi\u011fi) 1834 senesinde m\u00fccadelenin ba\u015f\u0131na ge\u00e7erek 1859 y\u0131l\u0131n\u0131n A\u011fustos\u2019una kadar 25 sene muazzam Rus ordusu ile \u00e7arp\u0131\u015fm\u0131\u015f ve d\u00fc\u015fman\u0131 m\u00fcteaddit defalar ma\u011flubiyete u\u011fratm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rus asker\u00ee yaz\u0131c\u0131lar\u0131ndan general Fadeyev bu m\u00fccadele hususunda \u015funlar\u0131 yazmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201c<em>Da\u011fl\u0131 harbi, bizim kuvvetleri o derece me\u015fgul etmi\u015f bulunuyordu ki, Kafkasya\u2019y\u0131 i\u015fgal eden 270 binlik bir ordudan Ba\u015fkad\u0131klar alt\u0131na ancak 9000 ve K\u00fcr\u00fck Dere(**) alt\u0131na da 1700 asker \u00e7\u0131karabilmi\u015ftik. Halbuki, tekmil Kafkasya\u2019n\u0131n mukadderat\u0131 bu cephelerde hallolunacakt\u0131\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1859 in A\u011fustosu\u2019nda takriben 300 binlik bir Rus ordusu ile \u00e7evrilmi\u015f ve hemen hemen her t\u00fcrl\u00fc madd\u00ee vesaitten mahrum bir halde bulunan \u015eamil, harbe nihayet vermek mecburiyetinde kal\u0131yor. Fakat, \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019n\u0131n garb\u0131nda, \u00e7erkesistan\u2019da ise \u015eamil\u2019in naibi Muhammed Emin\u2019in ba\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 (y\u00f6netimi) alt\u0131nda harp daha 5 sene devam ediyor. Ve ancak 1864 \u00fcn May\u0131s\u2019\u0131nda Karadeniz k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki Mz\u0131mta nehri mansab\u0131nda bulunan ve son deme kadar mukavemet g\u00f6steren son da\u011fl\u0131 aulu Rus ordusu taraf\u0131ndan i\u015fgal edildikten sonrad\u0131r ki, Kafkasya harbi nihayete ermi\u015f bulunuyor. Harp bittikten sonra \u015eimal\u00ee Kafkasya yerli ahalisinden takriben 1 milyon ki\u015fi zorla sab\u0131k (eski) Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu hudutlar\u0131 dahiline s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Yukar\u0131da ismi ge\u00e7en general Fadeyev, Kafkasya harbinin sona ermesini Lehistan\u2019da maruf Son K\u00e2nun (Ocak) isyan\u0131n\u0131n tenkili (bast\u0131r\u0131lmas\u0131) ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak \u015fu \u015fayan\u0131 dikkat (Bilhassa Kafkasyal\u0131lar ve Lehliler i\u00e7in) mukayeseyi yapmaktad\u0131r:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201c<em>Ge\u00e7en 1864 senesi, bin y\u0131ll\u0131k hayat\u0131m\u0131z\u0131n en&nbsp;mesud senelerinden biri idi. Bu mesud y\u0131l aylar\u0131nda bir adam gibi birle\u015fmi\u015f Rus&nbsp;milleti ayn\u0131 zamanda iki m\u00fchim vak\u2019an\u0131n \u015fahidi oldu: Leh isyan\u0131n\u0131n tenkili ve uzun s\u00fcren Kafkasya harbinin sona eri\u015fi\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Daha sonra:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201c<em>Lehistan ve Kafkasya isimlerinin bir araya getirili\u015fi bir tesad\u00fcf eseri de\u011fildir. Bu iki mefhum aras\u0131nda zahir\u00ee bir rab\u0131ta yoktur; bu iki memleket maddeten tamamen ayr\u0131 iki hareket merkezini te\u015fkil etmektedir. Buna ra\u011fmen, derun\u00ee bir rab\u0131ta de\u011fil ki mevc\u00fcd, hatta olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde kendini g\u00f6stermektedir. \u0130stanbul\u2019da bulunan maruf Avrupa diplomatlar\u0131ndan biri bir m\u00fcddet evvelsi \u015f\u00f6yle bir fikir beyan etmi\u015fti: \u201cAvrupa, Kafkasya\u2019n\u0131n i\u015fgaline pek de lakayt kalamaz. Avrupa, bir m\u00fcstakil Lehistan arzu etti\u011fi gibi, Kafkasya\u2019y\u0131 da m\u00fcstakil g\u00f6rmek ister. Hatta, Kafkasya\u2019n\u0131n istikl\u00e2li s\u0131ras\u0131 gelince, Lehistan istikl\u00e2linin tahakkukuna dahi olduk\u00e7a yard\u0131m edebilir\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ve daha sonra:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201c&nbsp;<em>Hakikaten de Rusya\u2019n\u0131n g\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc gaye gerek Kafkasya\u2019da ve Lehistan\u2019da ayn\u0131 idi. Tarihimizin ayn\u0131 zarureti, imparatorlu\u011fun iki ba\u015fka civar\u0131nda ayn\u0131 \u015fekilde ifadesini bulmu\u015ftu. Rus milleti hemen hemen ayn\u0131 bir zamanda kendi tabi\u00ee art\u0131\u015f\u0131nda iki engel ile kar\u015f\u0131la\u015fm\u0131\u015ft\u0131:<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Biri Avrupa, di\u011feri de Asya hududunda olan yolun yar\u0131s\u0131 kat edildikten sonra art\u0131k bu engel kar\u015f\u0131s\u0131nda geri gidilemezdi. Her iki mahalde engelleri kald\u0131rmak i\u00e7in bazen alen\u00ee, bazen el alt\u0131ndan, fakat bil\u00e2 fas\u0131la (aral\u0131ks\u0131z) y\u00fcz sene s\u00fcren bir m\u00fccadele yapmak icap etti. Her iki mahalde gayemiz d\u00fc\u015fman\u0131 ma\u011flup etmek de\u011fil, hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz bize ait olan, kendi mal\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015fman taarruzlar\u0131ndan bir defal\u0131k korumak ve bu yerlerde kuvvetlenmek idi. B\u00fct\u00fcn y\u00fcz y\u0131l m\u00fcddetince Kafkasya, bizim i\u00e7in tam manas\u0131yla bir \u2018Asya Lehistan\u0131\u2019 idi\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Tabi\u00ee, Fadeyev,&nbsp;<em>\u201chi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz bize ait olan kendi mal\u0131m\u0131z\u201d<\/em>&nbsp;diye tarif etti\u011fi yerlerden bir k\u0131sm\u0131n\u0131n epeyi zaman sonra as\u0131l sahiplerine ge\u00e7ece\u011fini akl\u0131ndan ge\u00e7irmemi\u015fti. Fakat, Rus generalinin tahlili, emperyalist\u00e7e zihniyetin e\u011fri aynas\u0131nda g\u00f6sterilmesine ra\u011fmen pek de yanl\u0131\u015f bir tahlil de\u011fildir. Generalin Kafkasya ile Lehistan mukadderat\u0131n\u0131n ba\u011fl\u0131l\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda ileri s\u00fcrm\u00fc\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcnce, \u201cPromete\u201d nam\u0131 alt\u0131nda bug\u00fcn gittik\u00e7e daha fazla bir inti\u015far (yay\u0131lma) sahas\u0131 buluyor. Bu ciheti, Adam \u00e7artor\u0131yski, General Zamoyski ve di\u011ferleri gibi B\u00fcy\u00fck Lehistan muhaceretinin ileri gelenleri dahi g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmu\u015f ve bu saikle Avrupa\u2019y\u0131 \u015eamil\u2019e yard\u0131ma davet etmi\u015f ve bu devletlere, m\u00fcracaatlar\u0131n neticesini beklemeden, kendileri ona sil\u00e2h, adam ve askeri m\u00fctehass\u0131slar g\u00f6ndermi\u015flerdi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Rusya, Kafkasya\u2019y\u0131 i\u015fgal ettikten sonra i\u015fgal alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131 di\u011fer yerlerde oldu\u011fu gibi burada da kendine mahsus Rus siyasetini tatbike giri\u015fti. Kafkasya \u015fiddetle Rusla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor, her t\u00fcrl\u00fc mill\u00ee hareket takip olunuyordu. Vatanseverler kafile kafile Sabirya ve \u201cimparatorlu\u011fun di\u011fer uzak yerlerine\u201d s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor bunlar\u0131n yerlerine ise Rusya\u2019n\u0131n kendisinde yer bulamayan kolonistler, her t\u00fcrl\u00fc \u201cmacerac\u0131lar\u201d ve cemiyetin d\u0131\u015far\u0131 att\u0131\u011f\u0131 unsurlar geliyordu. Mahall\u00ee idare m\u00fcesseseleri h\u0131rs\u0131z memurlar ve ordudan tart edilmi\u015f zabitan\u0131n elinde bulunuyordu; Kolonize siyaseti:\u2019bilhassa \u015eimal\u00ee \u2013 Kafkasya\u2019da daha fazla ve \u015fiddetli idi. \u0130yi ve m\u00fcnbit arazi gelme\u2019 Kazaklara, hizmetten .\u00e7\u0131km\u0131\u015f zabitan, memurlara veriliyor yahut da bilahare Rusya\u2019dan gelecek olanlara da\u011f\u0131tmak i\u00e7in devlet fonuna al\u0131n\u0131yordu. Yerli ahali ise da\u011f .ge\u00e7itlerinde yerle\u015fmek yahut her t\u00fcrl\u00fc sefalete mahk\u00fbm bir vaziyette gayri m\u00fcnbit toprak \u00fczerinde oturmak mecburiyetinde b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Hatta Rus mekteplerine -mill\u00ee mekteb mevzuu bahs bile olamazd\u0131- \u00e7ok m\u00fc\u015fk\u00fclatla giriliyordu. Mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr ise, a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde inki\u015faf etmekten mahrum bir halde ancak gizliden gizliye kendine bir inki\u015faf yolu buluyordu. Gayet mahdut ve ara s\u0131ra \u00e7\u0131kan matbuat ise \u00e7ok a\u011f\u0131r bir sans\u00fcre t\u00e2bi tutuluyordu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">B\u00fct\u00fcn bu takibat ve tazyike ra\u011fmen Kafkasya\u2019da mill\u00ee ruh hi\u00e7 de \u00f6lm\u00fcyor, Azerbaycan, G\u00fcrcistan, Ermenistan ve \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019da m\u00fcstevliler taraf\u0131ndan amans\u0131zca bast\u0131r\u0131lan isyanlar \u00e7\u0131k\u0131yordu. Kafkasya\u2019n\u0131n bir \u00e7ok yerlerini ihata eden ayaklanma, bilhassa 1877\u201476 y\u0131llar\u0131nda Rus-T\u00fcrk harbi s\u0131ras\u0131nda vuku buluyor. 1905\u20146 y\u0131llar\u0131nda ise, Kafkasya sab\u0131k imparatorlu\u011fun en fazla ihtil\u00e2l ruhu ile ta\u015fan bir yeri halini al\u0131yor. Daha evvelce kendi programlar\u0131nda mill\u00ee mes\u2019elelere yer veren gizli ihtilalci siyas\u00ee te\u015fekk\u00fcller v\u00fccuda gelerek Kafkasya\u2019da hareket ve faaliyete ge\u00e7iyor. XX\u2019nci asr\u0131n bidayetinde ise Kafkasya milletlerinin mill\u00ee kuvvetleri art\u0131k m\u00fcte\u015fekkil (te\u015fkilatl\u0131) bir hale gelerek m\u00fcttehiden (dayan\u0131\u015farak) kurtulu\u015f hareketini devam ettiriyorlar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Cihan harbi ve bunu m\u00fcteakip Rusya \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fc neticesinde art\u0131k Kafkasya\u2019n\u0131n istikl\u00e2li mes\u2019elesi a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya vaz\u2019ediliyor ve 1918 in May\u0131s\u2019\u0131nda Kafkasya milletleri kendi istikl\u00e2llerini il\u00e2n ediyorlar. Kafkasya milletlerinin bir araya gelerek bir devlet halinde birle\u015fmeleri zarureti, o zamanki Kafkasya ricalinin bir co\u011fu taraf\u0131ndan takdir edilmekle beraber, objektif \u015ferait (\u015fartlar) ve her \u015feyden evvel hadiselerin s\u00fcratle inki\u015faf\u0131 (geli\u015fmesi) bu birle\u015fme i\u015fini akim (sonu\u00e7suz) b\u0131rak\u0131yor. Bu cihet ve Avrupa\u2019n\u0131n Kafkasya istikl\u00e2li mes\u2019elesine big\u00e2ne (ilgisiz) kalarak Kafkasya cumhuriyetlerini kendi ba\u015flar\u0131na b\u0131rakmas\u0131, daha kuvvet bulmam\u0131\u015f gene Kafkasya h\u00fcrriyetinin mukadderat\u0131 \u00fczerinde feci bir \u00e2mil (etken) olmaktan geri kalm\u0131yor ve b\u00fct\u00fcn Kafkasya cumhuriyetleri merkezi devletler koalisyonu, Azerbaycan, G\u00fcrcistan ve Ermenistan ise galip Antanta (Azerbaycan ve Ermenistan fiilen G\u00fcrcistan ise hem fiilen, hem de hukuken) taraf\u0131ndan fiilen ve hukuken tan\u0131nmas\u0131na ra\u011fmen m\u00fcstakil bir hayat ya\u015famaktan mahrum oluyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u0130lk olarak, daha 1919 da general Denikin\u2019in beyaz ordusunun tazyikine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f \u015eimal\u00ee Kafkasya d\u00fc\u015f\u00fcyor. Cumhuriyetin h\u00fck\u00fcmeti kom\u015fu ve karde\u015f G\u00fcrc\u00fcstan\u2019a ta\u015f\u0131n\u0131yor, halk k\u00fctlesi ise Denikin\u2019le sava\u015f\u0131nda devam ediyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1929\u2019un ilkbahar\u0131nda K\u0131z\u0131l Ordu Denikin\u2019i hezimete u\u011fratarak Azerbaycan hudutlar\u0131na yakla\u015f\u0131yor. Ayni y\u0131l\u0131n Nisan ay\u0131nda k\u0131z\u0131l ordu harp il\u00e2n etmeden Azerbaycan hududunu ge\u00e7iyor ve ihanetle, \u00fclkeye sokularak Baku\u2019yu i\u015fgal ediyor, Bunu m\u00fcteakip m\u00fcstevli kuvvet derhal memleketin di\u011fer yerlerini zabta giri\u015fiyor. Buna kar\u015f\u0131 Azerbaycan Berde, Ter-Ter ve Gence\u2019de k\u0131z\u0131l ordu f\u0131rkalar\u0131n\u0131 imha etmekle cevap veriyor ve eh\u00eeli umum\u00ee bir isyan bayra\u011f\u0131 a\u00e7\u0131yor. Buna kar\u015f\u0131 Sovyet h\u00fck\u00fcmeti Azerbaycan\u2019a Denikin ve Kol\u00e7ak ordusunun hezimetinden sonra serbest kalm\u0131\u015f yeni ihtiyat kuvvetleri g\u00f6ndermek mecburiyetinde kal\u0131yor. En sonunda memleket d\u00fc\u015fman\u0131n faik (\u00fcst\u00fcn) kuvveti \u00f6n\u00fcnde boyun e\u011fiyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">1920\u2019nin son bahar\u0131nda ayn\u0131 hileli metotla Ermenistan i\u015fgal edildi. Kafkasya\u2019da m\u00fcstakil olarak yaln\u0131z G\u00fcrcistan kalm\u0131\u015ft\u0131. Bu memleketle de Moskova yenice ademi tecav\u00fcz muahedesi (sald\u0131rmazl\u0131k anla\u015fmas\u0131) ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Buna ra\u011fmen, Moskova G\u00fcrcistan\u2019a da sokuldu. \u015eubat\u0131n 12\u2019sinde K\u0131z\u0131l Ordu G\u00fcrcistan hudutlar\u0131n\u0131 ge\u00e7erek Mart\u0131n 18\u2019inde az miktarl\u0131 G\u00fcrc\u00fc Ordusu\u2019nun mukavemetinden sonra b\u00fct\u00fcn G\u00fcrcistan\u2019\u0131 i\u015fgal etti. Kafkasya yeniden esarete d\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">K\u0131sa s\u00fcren istikl\u00e2l devri, Kafkasya milletlerinin hayati kabiliyetlerini pek al\u00e2 ortaya koydu. Bu milletler olduk\u00e7a a\u011f\u0131r, her taraftan d\u00fc\u015fmanla muhat (\u00e7evrilmi\u015f) bir vaz\u2019iyette bir devlet hayat\u0131 kurmak ve bu devlete asr\u00ee bir \u015fekil vermek istidad\u0131n\u0131 g\u00f6sterdiler. Kafkasya cumhuriyetlerinde say\u0131s\u0131z mill\u00ee mektepler a\u00e7\u0131ld\u0131, Azerbaycan\u2019\u0131n payitaht\u0131 Bak\u00fc\u2019de, G\u00fcrc\u00fcstan\u2019\u0131n payitaht\u0131 Tiflis\u2019te v\u00fcksek mektepler, o c\u00fcmleden dar\u00fclf\u00fcnun (\u00fcniversite) tesis edildi (\u015eunu da kaydedelim ki ihtil\u00e2le kadar, \u00e7ar h\u00fck\u00fcmeti Kafkasya\u2019da y\u00fcksek mektep a\u00e7mak i\u015fini atlat\u0131yordu). B\u00fcy\u00fck bir emek sarf\u0131yla, hemen hemen madd\u00ee vesaitten(ara\u00e7tan) mahrum bir vaziyette mill\u00ee ordu te\u015fkil edildi. Bu i\u015f bilhassa Azerbaycan ve \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019da \u00e7ok zordu, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7arl\u0131k zaman\u0131nda devletin emniyeti bak\u0131m\u0131ndan yerli ahaliden asker al\u0131nm\u0131yordu. S\u0131k\u0131 sans\u00fcr tazyikinden kurtulan mill\u00ee edebiyat ve matbuat din ad\u0131mlar\u0131yla ilerleyerek esaret zaman\u0131nda husule gelen bo\u015flu\u011fu doldurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Bir s\u00f6zle, her sahada mill\u00ee hayat inki\u015faf ediyor ve uzun esaret y\u0131llar\u0131ndan sonra h\u00fcrriyetine kavu\u015fan milletlerin ruhunda silinmez izler b\u0131rak\u0131yordu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kafkasya\u2019y\u0131 istil\u00e2 eden Bol\u015fevikler, derhal takriben \u00fc\u00e7 senelik bir h\u00fcrriyet ve istikl\u00e2l m\u00fcddetince yap\u0131lan ne varsa hepsini imha etmeye ba\u015flad\u0131lar. Mill\u00ee k\u00fclt\u00fcr, \u00e7ar zaman\u0131nda oldu\u011fundan daha fazla bir \u015fiddetle takib edildi. Solovka ve di\u011fer s\u00fcrg\u00fcn yerleri Kafkasya vatanseverleriyle doldu. Binlerce Kafkasya\u2019n\u0131n en iyi evl\u00e2tlar\u0131, \u00fclkenin \u00fcmidi gen\u00e7ler amans\u0131zca \u201c\u00e7eka\u201d bodrumlar\u0131nda bo\u011fazland\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kafkasya, bu yeni esaret \u015feraitinde bile tazyik kar\u015f\u0131s\u0131nda boyun e\u011fmedi. M\u00fcstevli kuvvetle m\u00fccadele Kafkasya\u2019da bil\u00e2 fasila devam etmektedir. Da\u011flar ve ormanlar bug\u00fcn bile, gayesi ancak m\u00fcstevli kuvvetle m\u00fccadele olan vatanseverlerle doludur. Sovyet gazeteleri s\u0131k s\u0131k mill\u00ee ter\u00f6r te\u015fkil\u00e2t\u0131 taraf\u0131ndan mahk\u00fbm edilerek \u00f6ld\u00fcr\u00fclen mesul kom\u00fcnistlerin isimlerini bildirmektedir. Bundan ba\u015fka Kafkasya\u2019da bir \u00e7ok b\u00fcy\u00fck isyanlar dahi vuku bulmu\u015ftur. 1924 de G\u00fcrcistan\u2019da umum\u00ee bir isyan \u00e7\u0131k\u0131yor ve di\u011fer Kafkasya milletlerinden dahi yard\u0131m ve m\u00fczaheret (destek) g\u00f6r\u00fcyor. 1929, 1930 ve 1931\u2019de hemen hemen b\u00fct\u00fcn Kafkasya ayaklan\u0131yor. Bol\u015fevik komiseri Eliyava\u2019n\u0131n s\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re isyan eden m\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n ba\u015f\u0131nda papazlar, \u00e2s\u00ee hir\u0131stiyanlar\u0131n ba\u015f\u0131nda da mollalar duruyor. Di\u011fer bir bol\u015fevik muharriri L. Klimovi\u00e7\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re (\u0130. Goldtsiyer\u2019in \u201cIslamda mukaddesler k\u00fclt\u00fc\u201d nam kitab\u0131n terc\u00fcmesine yaz\u0131lan mukaddimede) o s\u0131ralarda \u0130syan eden k\u00fctleler mill\u00ee bayrak kald\u0131r\u0131yor ve merkezleri muhacerette bulunan mill\u00ee-siyas\u00ee te\u015fkilatlar\u0131n \u015fiarlar\u0131yla hareket ediyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">M\u00fccadele yaln\u0131z, m\u00fcstevl\u00ee h\u00fck\u00fcmetin m\u00fcmessil ve m\u00fcesseseleri aleyhine alen\u00ee \u00e7\u0131k\u0131\u015flarda bulunmak tarz\u0131yla iktifa .etmiyor. M\u00fccadele, Sovyet hayat\u0131n\u0131n kanuni \u015fekil \u00e7er\u00e7evesi dahilinde dahi devam etmektedir. Mekteplerde Rus diline kar\u015f\u0131 boykot yap\u0131l\u0131yor, ilm\u00ee ve hars\u00ee m\u00fcesseselerde Moskva\u2019dan gelen Rusla\u015ft\u0131rma tazyikine kar\u015f\u0131 koyuluyor, sanayi m\u00fcesseselerine Rus amelelerinin ak\u0131n\u0131 aleyhine \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Hatta, kom\u00fcnist te\u015fkilatlar\u0131nda bile, ekalliyette bulunan yerli anas\u0131r (unsurlar), bilhassa son zamanlarda \u015fiddet kesp eden (kazanan) Moskova merkeziyet\u00e7ili\u011fine kar\u015f\u0131 b\u00fct\u00fcn mevcudiyetiyle m\u00fccadele ediyor.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Binaenaleyh, Kafkasya\u2019n\u0131n her taraf\u0131nda daim\u00ee surette bir \u201ctemizlik\u201d yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131na, ilim sahas\u0131nda, sanayide \u00e7al\u0131\u015fan m\u00fctehass\u0131slar aras\u0131nda yap\u0131lan tevkiflere ve \u00fclkenin, kom\u015fu T\u00fcrkiye ve \u0130ranla dostluk ba\u011f\u0131 ile ba\u011flanmas\u0131na ra\u011fmen, say\u0131s\u0131z G.P.U. m\u00fcfrezeleriyle dolu olmas\u0131na hi\u00e7 de hayret etmemelidir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Memlekette cereyan eden hadiseler ve bug\u00fcn tahadd\u00fcs etmi\u015f (meydana gelmi\u015f) vaz\u2019iyet, muhacerette bulunan Kafkasya mill\u00ee h\u00fck\u00fcmetleri ve mill\u00ee merkezleri taraf\u0131ndan b\u00fct\u00fcn teferr\u00fcat\u0131yla takip ediliyor ve milletin mukavemeti, siyas\u00ee muhaceretin faaliyeti i\u00e7in bir iman kayna\u011f\u0131 te\u015fkil ediyor. Bu h\u00fck\u00fcmet ve mill\u00ee merkezler 1934 Kafkasya Konfederasyon Misak\u0131n\u0131 imzalam\u0131\u015f ve Kafkasya\u2019n\u0131n hal\u00e2s\u0131n\u0131 m\u00fcteakip tekmil Kafkasya cumhuriyetlerini birle\u015ftiren konfederatif bir Kafkasya devleti te\u015fkilini g\u00f6ze alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu suretle, \u015eark ve Garbin hudutlar\u0131nda bulunarak olduk\u00e7a elveri\u015fli bir stratejik vaziyete malik 12 milyonluk m\u00fcstakil Kafkasya, Yak\u0131n \u015earkta m\u00fchim bir siyas\u00ee \u00e2mil olacak ve bu sayede Rusya\u2019n\u0131n Yak\u0131n \u015earktaki pozisyonu zay\u0131flayacak ve Kafkasya bir defal\u0131k Rus m\u00fcstevlilerinin tehdidi alt\u0131nda bulunmaktan kurtulacakt\u0131r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Vaktile, ge\u00e7en asr\u0131n 40\u2019\u0131nc\u0131 y\u0131llar\u0131nda Kafkasya hayrhahlar\u0131ndan (hay\u0131r yapanlar\u0131ndan) ingiliz James Bell, Kafkasya\u2019ya tahsis etmi\u015f oldu\u011fu bir kitab\u0131nda \u015fu sat\u0131rlar\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u201c<em>\u0130ngiltere, yahut Rusya\u2019n\u0131n ilerlemesi ve a\u00e7\u0131lmas\u0131 aleyhinde bulunan her hangi bir devlet, burada (Kafkasya\u2019da) Rus aleyhine en iyi bir siperi yapmaya karar verirse, bu i\u015fi pek fazla gayret sarf\u0131na ihtiya\u00e7 hissetmeden kolayca yapabilir. Bunun i\u00e7in, sade Kafkasya milletlerini kendi himayesi alt\u0131nda bir araya getirip, birle\u015ftirmek k\u00e2fidir. Bu birlik i\u015fi de aralar\u0131nda bulunan ahl\u00e2k, an\u2019ane ve menafi (menfaat) birli\u011fi dolay\u0131s\u0131yla pek kolay bir tarzda tahakkuk ettirilebilir.\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bug\u00fcn, yani Kafkasya cumhuriyetleri il\u00e2ni istikl\u00e2linin 20\u2019nci y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fcnde memnuniyetle diyebilirizki, Kafkasya milletleri art\u0131k birle\u015fmi\u015f ve onlar\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir kuvvet de\u011fil, kendi iradeleri ve kendi arzular\u0131 bir araya getirmi\u015ftir. Bu suretle, Bell\u2019in arzusu bir par\u00e7a ba\u015fka \u015fekilde olsa dahi, k\u0131smen yerini bulmu\u015ftur. Fakat, biz kuvvetle eminiz ki, bu arzunun di\u011fer k\u0131sm\u0131 da tahakkuk edecektir. Yani, m\u00fcstakil Kafkasya, Rusya\u2019n\u0131n \u201cs\u0131cak denizlere\u201d \u00e7\u0131kan yolu \u00fczerinde granitten bir siper olacak ve her t\u00fcrl\u00fc i\u015fgal yollar\u0131n\u0131 kesecektir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bu suretle, Lehistan\u2019\u0131n yolba\u015fc\u0131s\u0131 Juzef Pilsudski\u2019nin daha 1904 senesinde Nippon h\u00fck\u00fcmetine verdi\u011fi muht\u0131rada ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u201cRus devletini ba\u015fl\u0131ca par\u00e7alar\u0131na ay\u0131rmak ve imparatorlu\u011fa dahil birle\u015fmi\u015f \u00fclkeleri kuvvetle hal\u00e2s etmek (serbest b\u0131rakmak) zarureti\u201d yolundaki derin ve uzak g\u00f6ren fikri dahi tahakkuk etmi\u015f bulunacakt\u0131r. Pilsudski\u2019nin hu tarzda bir fikir beyan edi\u015fi, sade Lehistan\u2019\u0131n istikl\u00e2l\u2019e kavu\u015fmas\u0131n\u0131 de\u011fil, ayn\u0131 zamanda onun mevcudiyetini de emniyet alt\u0131na alma\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmesinden ileri gelmi\u015ftir. Zira, i\u015fgal etmi\u015f oldu\u011fu arazilerden mahrum bir Rusya, olduk\u00e7a zay\u0131f d\u00fc\u015fecek ve tehlikeli bir kom\u015fu olmak s\u0131fat\u0131n\u0131 kaybedecektir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">(*)&nbsp;<em>Kafkasya Cumhuriyetleri il\u00e2n-\u0131 istikl\u00e2linin 20\u2019nci y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc m\u00fcnasebetiyle Var\u015fova\u2019da tertip edilen mutantan (g\u00f6rkemli) merasimde okunan metin.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>(**) Ba\u015fkad\u0131klar ve K\u00fcr\u00fck\u2014Dere 1854\u201455 y\u0131llar\u0131nda vuku bulan K\u0131r\u0131m harbi zaman\u0131nda T\u00fcrk cephesinde \u00e7arp\u0131\u015fma sahnesini te\u015fkil ediyordu ve Kafkasya\u2019n\u0131n mukadderat\u0131 hakikaten de bu \u00e7arp\u0131\u015fma ile taayy\u00fcn etmi\u015f oldu.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u2013 Kafkasevi\u2019nin Notu: Yazar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 dile dokunulmam\u0131\u015f, parantez i\u00e7indeki yeni T\u00fcrk\u00e7e kelimeler taraf\u0131m\u0131zdan ilave edilmi\u015ftir.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">_________________________<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Kaynak: Priz\u0131v (\u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f), No:3-4, Temmuz-A\u011fustos-1938, War\u015fova<\/strong><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Bundan tam 20 y\u0131l evvel, 1918 May\u0131s\u2019\u0131nda Kafkasya milletleri, \u00e7\u00f6ken Romanof imparatorlu\u011funun getirdi\u011fi h\u00fcrriyet neticesinde istikl\u00e2llerini il\u00e2n etmi\u015flerdi. May\u0131s\u2019\u0131n 11\u2019inde&hellip;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-819","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-arstrma"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/819","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=819"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/819\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":821,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/819\/revisions\/821"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=819"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=819"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=819"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}