{"id":807,"date":"2009-01-22T13:00:00","date_gmt":"2009-01-22T13:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/certav.org\/?p=807"},"modified":"2026-10-01T20:29:00","modified_gmt":"2026-10-01T20:29:00","slug":"19ncu-asirda-leh-simali-kafkasya-munasebetlerinin-kisa-hulasasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/certav.org\/?p=807","title":{"rendered":"19\u2019ncu As\u0131rda Leh-\u015eimal\u00ee Kafkasya M\u00fcnasebetlerin\u00een K\u0131sa Hul\u00e2sas\u0131 (*)"},"content":{"rendered":"\n

Stefaniya Sko\u00e7en<\/strong>(**)<\/p>\n\n\n\n

Lehlilerin Kafkasyada s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 Lehistan istikl\u00e2linin kaybedildi\u011fi g\u00fcnden itibaren ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Zabtedilmi\u015f yerlerden Kafkasya\u2019ya, orduda hizmet i\u00e7in yeni kafileler g\u00f6nderilmekte idi. Oradan umumiyetle kimse d\u00f6nm\u00fcyordu. Yeniden h\u00fcrriyet kazanma\u011fa do\u011fru at\u0131lan her ad\u0131m, bilhassa yap\u0131lan her silahl\u0131 isyan yeni s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fler kafilesi yarat\u0131yordu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

1830-31\u2019nci y\u0131llar\u0131n isyan\u0131ndan sonra Kafkasya\u2019daki Lehlilerin say\u0131s\u0131 20 bini bulmu\u015ftu. Bu devirlerde Karadeniz\u2019den Hazar Denizi\u2019ne kadar b\u00fct\u00fcn Kafkasya istikl\u00e2l u\u011frunda sava\u015fla me\u015fguld\u00fc. Cebren Rus mundirini giyinmi\u015f olan Lehliler h\u00fcrriyetleri i\u00e7in \u00e7arp\u0131\u015fan millete kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclmekte olan harbe nefret duymakta idiler. Ayni d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fclm\u00fc\u015f olan kanl\u0131 sava\u015f\u0131n ve o sava\u015f mihrab\u0131na verilmi\u015f olan say\u0131s\u0131z kurbanlar\u0131n canl\u0131 hat\u0131ras\u0131n\u0131 ya\u015fatmakta olan lehliler h\u00fcrriyetlerini koruyan kaharamanlara derin tevecc\u00fch besliyorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Kafkasya\u2019daki Rus ordusunda hizmet \u015feraiti \u00e7ok a\u011f\u0131rd\u0131. Amirlerin neferlerle olan zalimane muamelesi, \u00f6l\u00fcmle biten v\u00fccud cezalar\u0131, alaylardan firarilik kitlev\u00ee bir hal alm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

Ruslar\u0131n Lehliler\u2019e olan muamelesi d\u00fc\u015fmancas\u0131na idi. Bu vaziyet onlar\u0131n Rus hizmetinde hallerini daha \u00e7ok a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bunun neticesinde Lehliler kafile kafile Rus ordusundan firar ediyorlard\u0131 Kafkasya\u2019n\u0131n \u015fark\u0131nda onlar \u015eamile, garbda ise Adigeler\u2019e iltihak ediyorlard\u0131. G\u00fcrcistan\u2019da duran alaylardaki Lehliler ekseri ka\u00e7arak \u0130ran\u2019a ve T\u00fcrkiye\u2019ye iltica etmekte idiler. Firarlar her zaman muvaffakiyetle neticelenmiyordu. Bilhassa \u0130ran, firarileri \u00e7ok zaman geri veriyordu. Geri verilen Lehliler a\u011f\u0131r cezalara maruz kal\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u00e7lerinde zabitan dahi mevcud olan firar\u00ee Lehliler \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131lar\u2019a, asker\u00ee fenne a\u015fina olduklar\u0131 i\u00e7in. \u00e7ok fayda vere bilirlerdi. \u00e7ok ihtimal ki Lehlilerin en \u00e7ok bulunduklar\u0131 yer, Rusya\u2019n\u0131n en b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015fman\u0131 olan \u015eamil\u2019in kararg\u00e2h\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n\n\n\n

Ortak d\u00fc\u015fmana kar\u015f\u0131 vuru\u015fmak d\u00fc\u015f\u00fcncesi ve bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyi ger\u00e7eklendirmek iste\u011fi yaln\u0131z Kafkasya\u2019ya s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015fler aras\u0131nda de\u011fil, Avrupa ile Yak\u0131n \u015eark\u0131n muhtelif \u00fclkelerine yay\u0131lm\u0131\u015f Lehli muhacirler aras\u0131nda dahi uyanm\u0131\u015ft\u0131. Bu muhacirler Kafkasya ile \u00e7ok \u015fuurlu olarak alakadar oluyordu. Kendi h\u00fcrriyetlerini m\u00fcdafaa eden \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131lar\u2019a hakik\u00ee yard\u0131m\u0131n Leh meselesine de b\u00fcy\u00fck faydas\u0131 olacakt\u0131. \u00e7arizmle yeniden m\u00fccadeleye ba\u015flamak ve silahl\u0131 olarak ecnebi hakimiyetini devirmek te\u015febb\u00fcs\u00fcne yaln\u0131z Kafkasyada giri\u015filebilirdi.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Muhaceretin en hayatiyetli ve siyaseten en pi\u015fkin unsurlar\u0131n\u0131 ihtiva eden muhafazak\u00e2r firkas\u0131(***) Kafkasya probleminin propagandas\u0131 i\u015fine \u00e7ok hizmet etmi\u015fti. Muharrirleri Lehli olan Avrupa matbuat\u0131ndaki say\u0131s\u0131z yaz\u0131lar, kitap v. s. ile Avrupaya Rus ordusunun mezalimi hakk\u0131nda malumat veriliyor ve Avrupa efk\u00e2r\u0131 umumiyesi \u015eimal\u00ee Kafkasya faydas\u0131na tenvir olunuyordu.<\/p>\n\n\n\n

Lehlilerle beraber \u0130ngiltere dahi Kafkasya\u2019ya ehemmiyet vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Yak\u0131n \u015earkta Rus hegemonisinin g\u00fc\u00e7lenmesi onun siyas\u00ee ve iktisad\u00ee menfaatleri i\u00e7in cidd\u00ee bir tehlike te\u015fkil ediyordu. Muhafazak\u00e2r f\u0131rkan\u0131n reisi kinyaz Adam \u00e7artor\u0131ski \u0130ngiltere ile Rusya aras\u0131nda silahl\u0131 \u00e7arp\u0131\u015fmay\u0131 da tahmin etmi\u015fti. Gelecek harb sahnesinin Kafkasya\u2019dan ibaret olaca\u011f\u0131 muhakkak addedildi\u011fi i\u00e7in, Leh muhacirleri mahafilinde. Kafkasyadaki Rus ordusundan ka\u00e7an Lehliler\u2019den silahl\u0131 Leh kuvveti yaratmak ve o kuvveti Rusya aleyhine kullanmak fikri uyanm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n\n

\u00e7artor\u0131ski bu i\u015fe \u0130ngiltere h\u00fck\u00fcmetinin yard\u0131m edece\u011fine, pek hakl\u0131 olarak, inan\u0131yordu. \u00e7\u00fcnk\u00fc, gerek Kafkasya\u2019da silahl\u0131 Leh kuvveti yaratmak fikri, gerekse o zamanki leh siyaseti, \u0130ngiltere siyasetinin istikameti ile tam bir muvafakat arzediyordu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Ger\u00e7ekten de Lord Palmerston, Kinyaz \u00e7artor\u0131ski taraf\u0131ndan kendisine tavsiye edilen H\u015fanovski\u2019nin T\u00fcrkiyeye gitmesine raz\u0131 olmu\u015ftu. B\u00f6yle n\u00fcfuzlu bir tavsiyeye ve \u0130stanbul\u2019daki ingiliz sefirinin yard\u0131m\u0131na malik olan H\u015fanovski, Kafkasya i\u015flerine \u00e7ok b\u00fcy\u00fck tesir icra ediyordu. Leh asker\u00ee k\u0131talar\u0131 yaratmak i\u015fini (ki vazifesinin esas\u0131n\u0131 da o te\u015fkil ediyordu) o, \u0130ngiliz\u2014Rus ihtilafinin inki\u015fafile ba\u011fl\u0131 ve \u0130ngilizlerle te\u015friki mesai sayesinde m\u00fcmk\u00fcn biliyordu. Fakat \u0130ngiltere\u2019nin teredd\u00fct\u00fc ve anla\u015fma yolunu tutmas\u0131, onun, yapt\u0131\u011f\u0131 plan\u0131n muvaffakiyetle tatbikine olan \u00fcmidini k\u0131rd\u0131. O daha bir m\u00fcddet \u0130stanbul\u2019da kald\u0131 ise de i\u015fe hi\u00e7 bir alaka g\u00f6stermedi.<\/p>\n\n\n\n

1841 de Kinyaz \u00e7artor\u0131skin\u2019in \u015earktaki diplomas\u0131 m\u00fcmessili Mihail \u00e7aykovski oldu. Leh muhaceretinin di\u011fer ekser m\u00fcmessilleri gibi o da, gelecek harb sahnesi telakki etti\u011fi Kafkasya\u2019ya cidd\u00ee ehemmiyet veriyordu. Fakat, Kozak ahalisinin aktive edilmesine ve onlarla birlikte Rusya\u2019ya kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kma\u011fa b\u00fcy\u00fck ehemmiyet verdi\u011fi i\u00e7in her \u015feyden \u00f6nce faaliyetini bu istikamete \u00e7evirdi.<\/p>\n\n\n\n

Kinyaz \u00e7artor\u0131skin\u2019in ikinci m\u00fcmessili olan Aleksander Vere\u015f\u00e7inski G\u00fcrc\u00fc temay\u00fcl\u00fc ile maruftu. O G\u00fcrc\u00fcleri Rusya aleyhine \u00e7evirmek taraftar\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in, G\u00fcrcistan\u2019da isyan yaratmak maksad\u0131yla G\u00fcrc\u00fc muhacirler ile alaka tanzim etmek te\u015febb\u00fcs\u00fcne giri\u015fti. Fakat bu plan\u0131n tatbikine giri\u015filmedi bile. \u00e7\u00fcnk\u00fc Vere\u015f\u00e7inski 1843 de gitti\u011fi yere yeti\u015fmeden vefat etmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

Halbuki Kafkasya\u2019n\u0131n \u015fark\u0131nda \u0130mam \u015eamil Ruslara kar\u015f\u0131 muvaffakiyetli sava\u015f\u0131na devam ediyor ve memleketi asker\u00ee ve idar\u00ee mahiyette tedbirlerle takviye ediyordu. Onun ordusunda Ruslar\u2019dan ka\u00e7m\u0131\u015f ve yahud esir edilmi\u015f bir \u00e7ok Lehli vard\u0131. Bunlara \u015eamil \u00e7ok iyi bak\u0131yordu ve \u00e7ok zaman onlara mes\u2019ul vazifeler veriyor ve hatta kendine m\u00fc\u015favir tayin ediyordu.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Garbda Adigeler vuru\u015fuyordu. Fakat onlar\u0131n sava\u015flar\u0131 zay\u0131ft\u0131. Ekseri tek ba\u015f\u0131na vuru\u015fan ayr\u0131 ayr\u0131 kabilelere b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f, kuvvetli ve tek idareden mahrum, \u015eamil b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde ba\u015f\u00e7\u0131ya malik olmayan Adigeler daim\u00ee ve kat\u2019\u00ee zafer elde etmek iktidar\u0131nda de\u011fillerdi. Her yerde inatl\u0131 mukavemetle kar\u015f\u0131lanan Rusya, faik kuvvetine dayanmak suretiyle 30\u2019ncu y\u0131llara do\u011fru \u00e7erkesistan\u2019da bir \u00e7ok sahil kal\u2019eleri in\u015fa etme\u011fe muvaffak olmu\u015ftu. Bu kal\u2019eler sayesinde o b\u00fct\u00fcn Karadeniz sahillerini ablukaya muvaffak oldu.<\/p>\n\n\n\n

\u0130ngiliz memurlar\u0131 ve Notkuaclerin T\u00fcrkiyede ya\u015fayan reisi Sefer bey Zan, yak\u0131nda \u0130ngiliz-T\u00fcrk yard\u0131m\u0131 olaca\u011f\u0131 vaadiyle \u00e7erkeslerin maneviyat\u0131n\u0131 y\u00fckseltme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Bu yard\u0131m ise gelmiyordu. \u015eimal\u00ee-Kafkasyal\u0131lar\u2019a imk\u00e2nlar\u0131 dahilinde, ancak firar\u00ee Lehliler yard\u0131m etmekte idiler. O c\u00fcmleden, \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019n\u0131n Karadeniz sahillerideki Rus kal\u2019elerinin imhas\u0131yla neticelenen 1840 seferinde Lehliler\u2019in i\u015ftirakleri ve \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131 kuvvetlerin muvaffakiyetinde m\u00fcessir olduklar\u0131, isbat edilmi\u015ftir.<\/p>\n\n\n\n

\u00e7erkeslerin 1840 muvaffakiyetleriyle \u0130mam \u015eamil\u2019in 1843\u2019de Ruslar\u0131n b\u00fct\u00fcn Da\u011f\u0131stan\u2019dan ko\u011fulmas\u0131yla neticelenen parlak zaferi neticesinde Avrupa yeniden Kafkasya ile alakadar olma\u011fa ba\u015flad\u0131.<\/p>\n\n\n\n

K\u0131nyaz \u00e7artor\u0131ski ile te\u015friki mesai eden \u00e7aykovski Kafkasya ile bilavas\u0131ta irtibat tesisine karar vermi\u015f ve bilhassa \u015eamil ve \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019daki Lehlilerle alaka kurma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu maksatle o 1844\u2019de Kafkasya\u2019ya kendi m\u00fcmessili Zverkovskini g\u00f6nderdi ve yerinde tahkikat yap\u0131p Lehli firarilerle Lehli esirlerden m\u00fcrekkeb leh k\u0131t\u2019at\u0131 yaratmak i\u00e7in zemin haz\u0131rlama\u011fa onu memur etti. \u00e7erkesistan\u2019a gelen Zverkovski ilk g\u00fcnden itibaren b\u00fcy\u00fck m\u00fc\u015fk\u00fclatla kar\u015f\u0131land\u0131. Rus kumandanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n taktik m\u00fclahazalarla yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015fma siyaseti, uzun y\u0131llar s\u00fcren sava\u015flardan yorgun ve bitkin d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olan \u00e7erkeslerin asker\u00ee ate\u015flerini s\u00f6nd\u00fcrm\u00fc\u015f oldu\u011fundan Lehli m\u00fcmessilin teklifleri muvakkat bir zaman i\u00e7in itinas\u0131z b\u0131rak\u0131ld\u0131. Zverkovski\u2019nin \u00e7erkesler taraf\u0131ndan casusluk zann\u0131 alt\u0131na al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 dahi nazara alacak olursak, onun b\u00f6yle bir \u015feraitte \u00e7al\u0131\u015fam\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 daha kolayl\u0131kla anlam\u0131\u015f oluruz. Hatta, bir m\u00fcddet sonra \u015eamil\u2019in \u00e7erkesistan m\u00fcmessilinin yard\u0131m\u0131n\u0131 temin ettikten sonra bile, me\u00e7hul birisi taraf\u0131ndan yaraland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, \u0130mamla bilavas\u0131ta irtibat kurmak maksad\u0131yla Da\u011f\u0131stan\u2019a gitmek fikrinden vazge\u00e7ti. Bir ka\u00e7 ay s\u00fcren tedaviden sonra 1846\u2019da \u0130stanbul\u2019a d\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Ayni y\u0131lda cenub\u00ee \u00e7erkesistan\u2019a top\u00e7u Gordon nam\u0131nda bir m\u00fcmessil daha gitti. Lakin o da gayri m\u00fcsait \u015ferait i\u00e7inde bir i\u015f yapamad\u0131 ve \u0130mam\u0131n yan\u0131na o da gidemeyip \u00fcb\u0131hlerin harb\u00ee seferlerine i\u015ftirak etmekle iktifa etti. Bir ka\u00e7 ay sonra, esrarengiz bir surette g\u00f6nderilmi\u015f bir suikast\u00e7\u0131 taraf\u0131ndan \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

Halbuki Otel Lamber(****), kendisinin \u015fark m\u00fcmessilli\u011fi vas\u0131tas\u0131yla Kafkasya\u2019ya daha b\u00fcy\u00fck asker\u00ee bir heyet g\u00f6nderme\u011fe \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Fakat, haddinden art\u0131k ihtiyatl\u0131 olan ve ayni zamanda b\u00e2z\u0131 Rus\u00e7uluk temay\u00fclleri de g\u00f6sterme\u011fe ba\u015flayan ingiliz siyaseti \u015eimal\u00ee Kafkasya faydas\u0131na olan te\u015febb\u00fcslere hi\u00e7 bir yard\u0131m vermedi\u011finden \u00e7aykovski T\u00fcrkiyenin yard\u0131m\u0131na m\u00fcracaata karar verdi. \u00e7\u00fcnk\u00fc Rusya\u2019n\u0131n Kafkasya\u2019da yerle\u015fmesi T\u00fcrkiye i\u00e7in cidd\u00ee bir tehlike idi. Sava\u015fan \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131lar\u2019a Lehli asker\u00ee kuvvetler taraf\u0131ndan yard\u0131m g\u00f6stermek suretiyle Rus taarruzunu durdurmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc. Fakat ilk \u00f6nce hi\u00e7 olmazca m\u00fctehassis zabitlerden ibaret bir heyet te\u015fkil etmek l\u00e2z\u0131md\u0131. Bu asker\u00ee heyetin bir k\u0131sm\u0131 \u00e7erkesistan\u2019da kal\u0131r, bir k\u0131sm\u0131 da \u015eamil\u2019e iltihak ederdi. Onlar orada mevcud insan materyalinden lehli k\u0131t\u2019alar dahi te\u015fkil edebilirlerdi.<\/p>\n\n\n\n

Bu plan\u0131n hayata ge\u00e7irilmesi i\u00e7in y\u00fcksek T\u00fcrk memurlar\u0131ndan b\u00e2z\u0131s\u0131n\u0131n da kolayl\u0131kla r\u0131zas\u0131 al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Onlar\u0131n m\u00fczahereti ve madd\u00ee yard\u0131mlar\u0131yla haz\u0131rl\u0131k i\u015fleri yap\u0131ld\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin resm\u00ee mahafili l\u00e2zim olan kat\u2019iyeti g\u00f6stermedi\u011fi ve heyetin izam tarihini defaatle tahir ettikleri i\u00e7in, \u00e7ok teess\u00fcf ki i\u015f uzuyordu. Hatta heyet g\u00f6ndermek i\u00e7in en m\u00fcsaid olan 1848 ve 1849 de bile heyet yola \u00e7\u0131kmad\u0131. Macar isyan\u0131n\u0131n ma\u011flubiyetinden sonra T\u00fcrkiye Rusya ile a\u00e7\u0131k muharebe vaz\u2019iyetinde iken bile bu asker\u00ee heyet g\u00f6nderilmedi. \u015eunu da kaydetmek l\u00e2z\u0131md\u0131r ki 1848 hadiseleri Leh vatanseverlerinin ruhlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltmi\u015f ve \u00fcmidlerini art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Bununla alakadar olarak Rus h\u00fck\u00fcmeti Kafkasya\u2019ya s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f Lehliler aras\u0131nda k\u00fclliyetli tevkifler icra etti ve Rus aleyhinde te\u015febb\u00fcslere imk\u00e2n vermemek i\u00e7in cidd\u00ee tedbirler ald\u0131, Lehlileri \u015fiddetli nezaret alt\u0131na ald\u0131. B\u00f6yle bir vaz\u2019iyet i\u00e7inde esasl\u0131 bir te\u015febb\u00fcs, Rus ordusunda olan 20 binden fazla Lehliden bir ki\u015fin\u00een bile kalmamas\u0131 mucibolabilirdi.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

L\u00e2zim\u00ee vesaitin yoklu\u011fu Leh muhacirlerinin i\u015flerini akamete maruz k\u0131l\u0131yordu. Madd\u00ee imk\u00e2n\u0131n yoklu\u011fu y\u00fcz\u00fcnden Kafkasya\u2019ya asker\u00ee heyet g\u00f6ndermek mes\u2019elesini terk etmek mecburiyeti has\u0131l oldu.<\/p>\n\n\n\n

1851 de \u0130stanbuldaki Leh messilli\u011fine Mehmed Emin taraf\u0131ndan g\u00f6nderilen murahhas bir mikdar asker\u00ee m\u00fctehassisler g\u00fcnderilmesini rica etmi\u015fti. Bu m\u00fcterhas\u0131slar\u0131n Leh firarilerini idare ve asker\u00ee kuvvet haz\u0131rlamak i\u015finde \u015eimal\u00ee Kafkasyaya yard\u0131m edeceklerdi. Bu m\u00fcracaat, Kafkasya\u2019ya asker\u00ee heyet g\u00f6ndermek projesinin ne kadar isabetle d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f oldu\u011funu isbat ediyordu. \u00e7ok yaz\u0131k ki madd\u00ee imk\u00e2n yoklu\u011fu y\u00fcz\u00fcnden proje bu defa da tatbik edilemedi.<\/p>\n\n\n\n

Bu zamanlar Mehmed Emin, \u0130mam \u015eamil\u2019in naibi s\u0131fat\u0131yla \u00e7erkesistan\u2019da b\u00fcy\u00fck bir gayret g\u00f6steriyordu. B\u00fcy\u00fck \u0130mam\u0131n yolu ile giden o, memleketin m\u00fcdafaa kabiliyetini y\u00fckselten islahat yap\u0131yordu. Ayni zamanda, Rus ordusundan ka\u00e7\u0131p teslim olan firarilerin verecekleri faydaya b\u00fcy\u00fck ehemmiyet veren Mehmed Emin bu firarileri kendi himayesi alt\u0131na al\u0131yordu ve bu suretle vaz\u2019iyetlerini \u00e7ok iyile\u015ftirmi\u015f oluyordu. K\u0131r\u0131m muharebesi yeni bir vaz\u2019iyet ihdas etmek suretile \u00fcmidleri art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Kafkasya\u2019daki Rus ordusu s\u0131ralar\u0131nda olan Lehliler anti Rus koalisyonunun muzaffer olaca\u011f\u0131na, hatta Lehistan istikl\u00e2linin yeniden dirilece\u011fine inan\u0131yor ve ilk f\u0131rsatta T\u00fcrkiye taraf\u0131na ge\u00e7me\u011fe haz\u0131rlan\u0131yorlard\u0131. Rus ordusunda Ruslarla Lehliler aras\u0131nda m\u00fcnasebet daha \u00e7ok gerginle\u015fiyordu.<\/p>\n\n\n\n

\u0130mam \u015e\u00e2mil de harbe b\u00fcy\u00fck \u00fcmidler ba\u011fl\u0131yordu. Mehmed Emin\u2019in yard\u0131yla, Abhazya sahillerini i\u015fgal etmi\u015f olan T\u00fcrk ordusu kumandanl\u0131\u011f\u0131yla irtibata giren \u0130mam \u015eamil ayni zamanda, T\u00fcrkiye ordusu ile do\u011frudan do\u011fruya temasa gelmek i\u00e7in, G\u00fcrcistan \u00fczerine sefer a\u00e7t\u0131. Fakat, bu te\u015febb\u00fcs muvaffakiyetle neticelenmedi ve \u015eimal\u00ee Kafkasya kuvvetleri ehemmiyetsiz bir ka\u00e7 zaferden sonra Da\u011f\u0131stan\u2019a d\u00f6nd\u00fcler. Garbda Ruslar gene sahil boyu m\u0131nt\u0131kas\u0131ndan ko\u011fulmu\u015flard\u0131 ve o zaman Rus isk\u00e2n m\u0131nt\u0131kas\u0131n\u0131n hududuna yak\u0131n ve Kuban Nehri\u2019nin mensab\u0131ndan az uzak olan Anapa v.s. kaleler Ruslar taraf\u0131ndan terk edilmi\u015fti. Umumiyetle \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131lar b\u00fct\u00fcn harb m\u00fcddetince b\u00fcy\u00fck bir aktivite g\u00f6sterip, Rusya\u2019y\u0131 Kafkasya\u2019da b\u00fcy\u00fck kuvvetler tutma\u011fa mecbur etmi\u015flerdi. Ayni zamanda K\u0131r\u0131mdaki m\u00fcttefik ordular kumandanl\u0131\u011f\u0131na bir ka\u00e7 defa m\u00fcracaat eden Mehmed Emin harb sahnesinin Kafkasya\u2019ya ge\u00e7irilmesini rica etmi\u015f ve emirlerine b\u00fcy\u00fck asker\u00ee kuvvetler verece\u011fini, bilhassa suvar\u00ee kuvveti cihetinden m\u00fcttefikleri temin edece\u011fini s\u00f6z vermi\u015ftir.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

Harb esnas\u0131nda \u00e7aykovski T\u00fcrkiyede, ekseren Lehli ve Macar askerlerinden ibaret ve \u201csultan Kazaklar\u0131\u201d ad\u0131n\u0131 alan s\u00fcvar\u00ee k\u0131t\u2019aleri te\u015fkil etmi\u015fti. Zamoyski, \u0130ngilizlerin madd\u00ee yard\u0131m\u0131yla Leh divizionunu da o zaman te\u015fkil etmi\u015fti. \u0130lk \u00f6nce Avrupa\u2019daki harp cebhesinde kullan\u0131lmas\u0131 tasavvur olunan bu kuvvetlerin bilahare Kafkasya\u2019ya g\u00f6nderilmesine karar verildi ise de netice itibarile asla istifade, edilmedi.<\/p>\n\n\n\n

Birinci Nikolay\u2019in \u00f6l\u00fcm\u00fc ve beklenilmeden sulh ba\u011flanmas\u0131 Lehistanla \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019n\u0131n \u00fcmidlerini bo\u015fa \u00e7\u0131kard\u0131. Kafkasya mes\u2019elesi halledilmedi. Bil\u00e2kis, vaz\u2019iyet daha \u00e7ok vahimle\u015fti. \u00e7\u00fcnk\u00fc, harp m\u00fcnasebetiyle Kafkasya hududuna fazla kuvvet toplam\u0131\u015f olan Rusya, daha s\u00fcr\u2019atle istil\u00e2s\u0131na devam etti. Art\u0131k Rusya\u2019n\u0131n \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc her yerde kendisini g\u00f6stermekte idi. 1859\u2019da \u015fark\u00ee Kafkasya ba\u015ftan ba\u015fa istil\u00e2 edilmi\u015fti. \u015eamil Ruslara esir d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Garbi Adige de ise sava\u015f devam ediyordu.<\/p>\n\n\n\n

Ruslar\u0131n protestolar\u0131na ve T\u00fcrkiyenin resm\u00ee tekzibine bakmayarak, nihayet 1857 de \u015eimal\u00ee Kafkasyaya asker\u00ee heyet g\u00f6ndermek mes\u2019elesi m\u00fcsbet surette hallolundu. Bu heyetin masraf\u0131n\u0131 y\u00fcksek T\u00fcrk memurlar\u0131ndan, aslen \u00e7erkes olan \u0130smail Pa\u015fa vermi\u015fti. Heyete gen\u00e7 miralay Teofil Lapinski riyaset ediyordu. Takriben y\u00fcz ki\u015fiden ibaret olan heyet \u015eimal\u00ee \u00e7erkesistan\u2019a, notkuaciler topra\u011f\u0131na gitti ve gelir gelmez Adagum Nehri deresinde devam eden kanl\u0131 harbe i\u015ftirak etti.<\/p>\n\n\n\n

Lapinski\u2019nin emrine say\u0131s\u0131z firar\u0131 Lehler akma\u011fa ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Fakat madd\u00ee imk\u00e2ns\u0131zl\u0131k bu gelen firarilerin hepsini almaya m\u00e2ni oluyordu. Bununla beraber, az olsalar da, Lehliler \u00e7erkeslere \u00e7ok. b\u00fcy\u00fck hizmette bulunmu\u015flard\u0131. \u00e7\u00fcnk\u00fc bu asker\u00ee heyet top ile m\u00fccehhezdi ve bu itibarla \u00e7ok m\u00fckemmel olan d\u00fc\u015fmanla sava\u015f\u0131 kolayla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Biraz sonra heyet iki k\u0131sma ayr\u0131ld\u0131: bir k\u0131sm\u0131 Sefer bey Zan\u2019\u0131n emrinde kald\u0131; ikinci k\u0131sm\u0131 ise Mehmed Emin\u2019in ordusuna dahil oldu. Hi\u00e7 bir taraftan madd\u00ee yard\u0131m almayan ve \u00e7ok a\u011f\u0131r \u015ferait i\u00e7erisinde \u00e7al\u0131\u015fan Lapinski heyeti \u00e7erkesistan\u2019da tam \u00fc\u00e7 y\u0131l \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131, yaln\u0131z Sefer beyin vefat\u0131ndan sonra ve Mehmed Emin\u2019in Rusya ile m\u00fctareke ba\u011flamasi \u00fczerine, 1860\u2019da T\u00fcrkiye\u2019ye d\u00f6nd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

\u015eark\u00ee Kafkasya\u2019ya kar\u015f\u0131 m\u00fccadelesini bitirdikten sonra ruslar garpda harekete ge\u00e7erek \u00e7erkesleri s\u00fcrme\u011fe ba\u015flad\u0131lar. \u00e7erkesler kinyaz \u00e7artor\u0131skiye m\u00fcracaat ederek \u0130ngiltere ile Fransa\u2019da onlar\u0131n m\u00fcmessilli\u011fini kabul etmesini rica ettiler. Fakat \u00e7artor\u0131ski ne kadar \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ise de bu devletlerin Kafkasya\u2019ya yard\u0131m\u0131n\u0131 temin edemedi,<\/p>\n\n\n\n

O g\u00fcnden itibaren, ba\u015f\u0131nda Vladislav \u0130ordan gibi \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131lar\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck bir dostu duran Lehistan \u0130stanbul m\u00fcmessilli\u011fi \u00e7erkesistan\u2019\u0131 m\u00fcdafaaya matuf b\u00fct\u00fcn diplomas\u0131 te\u015febb\u00fcslerini ifaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n\n\n

1862\u2019de \u0130ordan \u015eimal\u00ee Kafkasya\u2019ya m\u00fclazim Kozeradzki\u2019yi g\u00f6nderdi. Kozeradzki \u00e7erkesler aras\u0131nda bulundu\u011fu az m\u00fcddet esnas\u0131nda onlar\u0131 Merkez\u00ee \u015eura te\u015fkiline \u00eekna etti. Bu \u015eura memleketin m\u00fcdafaas\u0131 i\u015fini eline alacak ve ayr\u0131ca bir lejyon te\u015fkili maksadile esir Lehlilerin kurtar\u0131lmas\u0131 i\u00e7in tedbirler g\u00f6recekti. Ayni zamanda k\u0131nyaz Adam \u00e7artor\u0131ski\u2019nin o\u011flu Vladislav \u00e7artor\u0131ski (Adam \u00e7artor\u0131ski \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc) ile graf Vladislav Zamoyski, \u0130ngiliz \u00e7erkesofilleriyle beraber \u0130ngiltere\u2019de Kafkasya lehinde geni\u015f propaganda yapmakta idiler. Urkhart\u2019la \u00e7artor\u0131ski \u015fahs\u00ee paralar\u0131yla k\u00fclli silah ve m\u00fchimmat al\u0131n\u0131b \u00e7erkesistan\u2019a \u00f6nderilmi\u015fti.<\/p>\n\n\n\n

1863\u2019deki Lehistan isyan\u0131 Lehlileri \u015earkta daha cidd\u00ee \u00e7al\u0131\u015fma\u011fa sevk etmi\u015fti. \u0130stanbul\u2019da m\u00fcmessillikle yanayana isyanc\u0131 Mill\u00ee H\u00fck\u00fcmet m\u00fcmessilleri meydana geldi. Herkes, Kafkasyada esasl\u0131 asker\u00ee harekete ge\u00e7mek l\u00fczumundan bahsediyordu. \u0130ptidade cesurca bir pl\u00e2n dahi kurulmu\u015ftu. Bu pl\u00e2n mucibince \u00e7erkeslerin yard\u0131m\u0131yla Odesa taraf\u0131na bir taarruz yap\u0131lmal\u0131 idi. Bu projenin tatbiki imk\u00e2ns\u0131z g\u00f6r\u00fcl\u00fcnce, Vladislavin karde\u015fi k\u0131nyaz Vitold \u00e7artor\u0131ski, kendi hesab\u0131na yeni bir heyeti seferiye haz\u0131rlay\u0131b Kafkasya\u2019ya g\u00f6nderdi. Heyete miralay Klemens P\u015fevlotski kumanda ediyordu. Ondan daha evvel oraya Glad\u0131\u015fevski ve Zaborovski nam\u0131nda iki m\u00fcmessil g\u00f6nderilmi\u015fti. Onlar lehlilerle kazaklar aras\u0131nda propaganda yapacaklard\u0131. P\u015fevlotski heyetini a\u011f\u0131r imtihanlar bekliyordu. Uzun y\u0131llar s\u00fcren harb neticesinde yorulmu\u015f olan \u00e7erkesistan\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 Ruslar taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmi\u015fti. Defalarla aldat\u0131lm\u0131\u015f ve Avrupa\u2019dan bekledi\u011fi yard\u0131m\u0131 almam\u0131\u015f olan \u00e7erkesler eski inat ve ruhla vuru\u015fmuyorlard\u0131. Harb \u015eapsuglarla Ub\u0131hlar\u0131n \u00fclkesinde idi, Abhaz\u2014Abaza kabileleri taraf\u0131ndan i\u015fgal edilen da\u011fl\u0131k k\u0131sm\u0131 dahi Ruslar taraf\u0131ndan daha zabt edilmemi\u015fti. Fakat i\u015flerin gidi\u015fi harbin yak\u0131nda temam\u0131yla bitece\u011fini g\u00f6steriyordu.<\/p>\n\n\n\n

Do\u011frudur, Lehistan isyan\u0131 ve Avrupadan yard\u0131m \u00fcmidi \u00e7erkes m\u00fccahidlerini biraz y\u00fcreklendirmi\u015fti. Fakat bu uzun s\u00fcrmedi, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir taraftan Rus tazyiki zay\u0131flam\u0131yor, \u00f6b\u00fcr taraftan da hi\u00e7 bir yard\u0131m g\u00f6nderen yoktu.<\/p>\n\n\n\n

\u00ee\u015fte P\u015fevlotskinin heyeti, b\u00f6yle trajik bir zamanda \u00e7erkesistan\u2019a geldi. Heyetin, kendisile birlikte getirdi\u011fi toplar, bu defada \u00e7erkesler\u2019e \u00e7ok yard\u0131mda bulundu. P\u015fevlotskinin m\u00fcfrezesi en tehlikeli yerlerde hareket ediyordu. P\u015fevlotski kendisi ise harbden ba\u015fka dahil\u00ee i\u015flerin tanziminde ve m\u00fcdafaan\u0131n makul bir \u015fekle koyulmas\u0131nda dahi i\u015ftirak ediyordu. \u0130orda\u2019n\u0131n fevkalbe\u015fer s\u00e2yilerine ra\u011fmen silah v. s. m\u00fchimmat al\u0131nmas\u0131 i\u00e7in para tedarik edilemedi. Bunun neticesinde Rus hareketine m\u00e2ni olacak Leh kuvvetleri te\u015fkili de ikmal edilemedi.<\/p>\n\n\n\n

1864 in ilkbahar\u0131nda \u00e7erkes\u00eeer m\u00fccadeleden tamam\u0131yla vazge\u00e7tiler. \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc yorgunlu\u011fa ve umum\u00ee bitkinli\u011fe bakmayarak, bu necib milletin \u00e7ok sevdi\u011fi h\u00fcrriyetle vatan\u0131ndan ay\u0131ramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren dramatik anlara her daim \u015fahid olmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fc.<\/p>\n\n\n\n

P\u015fevlotski, harbi sonuncu olarak terk edenlerden birisi idi.<\/p>\n\n\n\n

Uzun y\u0131llarla devam eden esaretten sonra, 1918 de, \u015eimal\u00ee Kafkasya yeniden m\u00fcstakil oldu ve gene \u015eimal\u00ee Kafkasyal\u0131 vatanseverler aras\u0131nda bir \u00e7ok Lehliler g\u00f6r\u00fcyoruz, ki karde\u015f ve dost memleketin kurulu\u015fu u\u011frunda samim\u00ee olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar.<\/p>\n\n\n\n

Biz, Kafkasya\u2019n\u0131n gelecek istikl\u00e2linin de, Leh milletiyle Kafkasya milletlerinin manev\u00ee karde\u015fliklerine bir amil te\u015fkil edece\u011fine eminiz.<\/p>\n\n\n\n

Var\u015fova\u201414 Son Te\u015frin 1935.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

________________________<\/p>\n\n\n\n

(*) <\/strong>Bu makale  \u201cNa\u015f Put (Yolumuz), Say\u0131:1, Ocak 1936, War\u015fova\u201d dan al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

(**)<\/strong> Var\u015favo\u2019daki Juzef Pilsudski \u00fcniversitesi\u2019nin tarih fak\u00fcltesi talebesi olup, Kafkasya ve Lehistan-Kafkasya m\u00fcnasebetleri tarihiyle me\u015fgul olan gen\u00e7 Leh tarih\u00e7iler s\u0131ras\u0131na dahildir. Bu mekaleyi basarken teknik mulahazalarla g\u00f6sterilmi\u015f ma\u2019hezleri b\u0131rakt\u0131k. Bu ma\u2019hezler bilhassa Gralevskinin \u201cKaukaz\u201d\u0131 ve L. Vider\u015falin \u201cSprawy Kau-kaskie w polifyce europejskiej\u201d eseri idi. (\u0130DARE)<\/p>\n\n\n\n

(***)<\/strong> Bu f\u0131rkan\u0131n lideri maruf k\u0131nyaz Adam \u00e7artor\u0131ski idi (m\u00fctercim).<\/p>\n\n\n\n

(****)<\/strong> K\u0131nyaz \u00e7artor\u0131skin\u2019in Paris\u2019teki kararg\u00e2hi. Y\u00e2ni ba\u015f\u0131nda \u00e7artorsski duran te\u015fkilat (m\u00fctercim).<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Stefaniya Sko\u00e7en(**) Lehlilerin Kafkasyada s\u00fcrg\u00fcn hayat\u0131 Lehistan istikl\u00e2linin kaybedildi\u011fi g\u00fcnden itibaren ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Zabtedilmi\u015f yerlerden Kafkasya\u2019ya, orduda hizmet i\u00e7in yeni kafileler g\u00f6nderilmekte idi.…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":811,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"class_list":["post-807","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-arstrma"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/807","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=807"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/807\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":815,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/807\/revisions\/815"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/811"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=807"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=807"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=807"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}