{"id":748,"date":"2026-01-30T11:30:00","date_gmt":"2026-01-30T11:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/certav.org\/?p=748"},"modified":"2026-09-30T11:48:35","modified_gmt":"2026-09-30T11:48:35","slug":"cerkes-meselesi-hakkinda-turk-vicdan-i-umumisine-ve-turkiye-buyuk-millet-meclisine-ariza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/certav.org\/?p=748","title":{"rendered":"\u00c7ERKES MES\u2019ELES\u0130 HAKKINDA T\u00dcRK V\u0130CDAN-I UMUM\u00ceS\u0130NE VE T\u00dcRK\u0130YE B\u00dcY\u00dcK M\u0130LLET MECL\u0130S\u0130\u2019NE AR\u00ceZ\u00c2"},"content":{"rendered":"\n

Mehmed Fetgerey \u015eOENU
(M. Fethgerey Schaenu)
<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Transkripsiyon: Muhammed Safi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

 Halide Edip Han\u0131mefendi\u2019ye:<\/p>\n\n\n\n

Bu arizac\u0131k, ihtil\u00e2l g\u00fcnlerinden birinde, ihtiyat Zabiti Pey\u00e2mi\u2019 nin kalbini \u00ab\u0130yilik ve Muhabbetle\u00bb dolduran \u00abYe\u015fil Balkondaki Beyaz Efs\u00e2ne Kad\u0131n\u00bbla \u00abK\u0131rm\u0131z\u0131 toprakl\u0131 yolda giden zarif ve \u00fcrkek hayalsin mes\u00e2ibine a\u011flayan bir ka\u00e7 sahifeden ibarettir. Ruhunuzun \u00f6z evl\u00e2d\u0131, o sab\u0131k Hariciye K\u00e2tibinin \u00abG\u00fczel karde\u015flerimiz\u00bb demekten haz duydu\u011fu \u00e7erkezlerin \u015fimdi virane olan \u00abevleri masal evlerine benzeyen\u00bb h\u00fcly\u00e2l\u0131 k\u00f6ylerin sahiplerinin \u00ab\u015eimal\u00ee Kafkas\u2019\u0131n kartal tepeleri \u00fcst\u00fcnde\u00bb kuracaklar\u0131 vatanlar\u0131 i\u00e7in ak\u0131tmas\u0131n\u0131 kendine va\u2019detti\u011fi temiz ve asil T\u00fcrk kan\u0131na ithaf etmek istiyorum. Bu h\u0131\u00e7k\u0131r\u0131klar\u0131 bilmem o \u015ferefle ta\u00e7lanmaya l\u00e2y\u0131k bulacak m\u0131s\u0131n\u0131z?..<\/p>\n\n\n\n

Mehmet Fetgerey \u015eOENU
22 A\u011fustos 1923<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u00e7erkes Meselesi Hakk\u0131nda T\u00fcrk Vicd\u00e2n-I Um\u00fbmisine
Ve T\u00fcrkiye B\u00fcy\u00fck Millet Mecl\u00eesine Ariza<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fitiyoruz ki, \u00e7erkesler tehcir ve taktil (\u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcyor) ediliyormu\u015f. H\u00e2n\u00fcm\u00e2nlar\u0131 s\u00f6nd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. K\u00f6yleri, mal ve men\u00e2lleri \u00abemv\u00e2l-\u0131 metruke\u00bb ye devrolunuyormu\u015f. Bu \u015fom nakarat\u0131n medlulleri pek feci \u015feylerdir. \u0130nsan\u0131n ruhunda \u015fim\u015fekler \u00e7akan boralar koparmak i\u00e7in k\u00e2fi gelecek ba\u015ftan \u00e7\u0131kar\u0131c\u0131 muharriklerdir.<\/p>\n\n\n\n

L\u00e2kin yaln\u0131z bu kadar de\u011fil, daha var: Denizden \u00e7\u0131kar\u0131lan bal\u0131klar gibi, meskensiz, mev\u00e2s\u0131z, hayat ves\u00e2itinden mahrum kalan bu zavall\u0131lar\u0131n erkekleri derelere, kaya diplerine g\u00f6m\u00fcl\u00fcyor, k\u0131z ve kad\u0131nlar\u0131 ise T\u00fcrk k\u00f6ylerine, T\u00fcrk k\u00f6yl\u00fclerine taksim ve tevzi\u2019 olunuyormu\u015f. Bunlar nam\u00fctenahi bir v\u00fcs\u2019atle geni\u015fleyebilen bir s\u00fcr\u00fc (mi\u015f)lerdir ki her biri keyfiyet itibariyle y\u00fcce bir da\u011f\u0131n ba\u015f\u0131ndan kopan bir kaya par\u00e7as\u0131n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131ya ininceye kadar ald\u0131\u011f\u0131 m\u00fcthi\u015f bir \u00e7\u0131\u011f manzaras\u0131n\u0131 pek and\u0131ran bir m\u00e2hiyet arz ediyor. Ve t\u0131pk\u0131 o \u00e7\u0131\u011flar gibi yollar\u0131na d\u00fc\u015fen en mukavim b\u00fcnyeleri bile s\u00fcr\u00fckleyip g\u00f6t\u00fcrecek kabiliyetler g\u00f6steriyorlar\u2026<\/p>\n\n\n\n

Haddizat\u0131nda bunlar\u0131n hepsi belki birer hi\u00e7tir. Fakat g\u00f6r\u00fcnen bir \u015fey var ki; o da bu (mi\u015f)lerden herbirinin ehemmiyetli veya ehemmiyetsiz bir v\u00e2k\u0131\u2019a-ya istin\u00e2d etmi\u015f bulunmas\u0131d\u0131r. Bu v\u00e2k\u0131\u2019alar\u0131n, bu h\u00e2diselerin yalan\u0131n\u0131 hakikisinden, e\u011frisini do\u011frusundan tefrik edebilmek, \u015fimdi i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gayya kuyusunda ancak (H\u00fcdd\u00e2m)\u2019a m\u00fcr\u00e2ca\u2019ata vabeste kal\u0131yor.<\/p>\n\n\n\n

Ve esasen k\u00fctleler, cem\u00e2atler hi\u00e7 bir zaman b\u00f6yle tedk\u00eek\u00ee ve tahlil\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcnmek kabiliyetini g\u00f6steremezler. Onlar, tahlil yerine terkip ederler. Tefekk\u00fcr yerine s\u00e2dece hissederler. B\u00fct\u00fcn kuvvetlerini bu hislerden ald\u0131klar\u0131 i\u00e7in onlara v\u00fcsat verirler ve \u00e7ar\u00e7abuk ma\u011flub olarak sevk edecekleri yollara gitmekten ba\u015fka bir \u015feye muktedir olamazlar.<\/p>\n\n\n\n

Zaten, ortada g\u00fcne\u015f gibi parlayan bir hakikat var. Bu h\u00e2diseler, hatta \u015f\u00e2yi\u2019alar ister sahih, ister de erc\u00fbfe olsun, devrin ya\u015fatt\u0131\u011f\u0131 buhranlar dolay\u0131s\u0131yla te\u2019sirleri bir ve b\u00ee-\u00e2m\u00e2n oluyor. Her (mi\u015f) memleketin umm\u00e2n-\u0131 ruhuna d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc zaman t\u0131pk\u0131 bir g\u00f6l\u00fcn sath\u0131na d\u00fc\u015fen bir ta\u015f par\u00e7as\u0131n\u0131n g\u00f6l\u00fcn sath\u0131nda \u00e7izdi\u011fi nam\u00fctenahi b\u00fcy\u00fcyen d\u00e2irelere benziyor ki s\u00fck\u00fbt noktas\u0131nda ancak k\u00fc\u00e7\u00fck bir yuvarlak olan ihtizaz y\u00fczlerle metre uzakta, y\u00fczlerle metrelik katrelere m\u00e2lik olacak kadar cesamet kesbediyor ve b\u00f6ylece en ufak h\u00e2diseler en b\u00fcy\u00fclt\u00fcc\u00fc adeselerle y\u00fcz defa bin defa b\u00fcy\u00fcd\u00fckten sonra n\u00e2s beynine \u015fayi\u2019 oluyor\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bu sayfalar\u0131n halk \u00fczerindeki tesirlerinin ehven ve ehemmiyetsiz oldu\u011funa inanmak pek fazla safdillik olur. \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor ki aks-i tesirler pek kat\u2019\u00ee, pek m\u00fcdhi\u015f oluyor. T\u00fcrk \u00e7erkes\u2019e, \u00e7erkes T\u00fcrk\u2019e kar\u015f\u0131 emniyet edemez bir h\u00e2le giriyor.<\/strong> Ve bu, g\u00fcnden g\u00fcne kat\u2019iyyet kesbediyor..<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fcneni oldu\u011fu gibi g\u00f6ren hi\u00e7 bir kimse ink\u00e2r edemez ki, bu iyilik al\u00e2meti de\u011fildir. Bir vatanda, bir bayrak alt\u0131nda ve bir n\u00e2m ile ayn\u0131 gaye ve maksad i\u00e7in ya\u015fayacak insanlara bir sa\u2019\u00e2det va\u2019d edemez. Bil\u00e2kis, buna ma\u2019r\u00fbz kalan millete her ma\u2019n\u00e2s\u0131yla tali\u2019siz denir. O milletin sesi kiri\u015fleri gev\u015fek ve kopuk bir \u00e7alg\u0131n\u0131n \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131 ahenksiz ve ba\u015f d\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc curcunadan farkl\u0131 olamaz\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte, arz etti\u011fimiz (mi\u015f)\u2019ler \u015fimdi T\u00fcrkiye\u2019yi bu h\u00e2le do\u011fru s\u00fcr\u00fckl\u00fcyorlar. Bunlar\u0131n en fazla ma\u2019n\u00e2 ve k\u0131ymetleri: Bulan\u0131k suda bal\u0131k avlamak isteyen ihtir\u00e2s\u00e2t\u0131n oltalar\u0131n\u0131 a\u011f\u0131rla\u015ft\u0131r\u0131p zenginle\u015ftirmekten, bi\u2019n-netice avc\u0131lar\u0131n y\u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00fcld\u00fcrmekten ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Bu ihtiraslar\u0131n cidaline sahne olan bedbahtlar ise, T\u00fcrk veya \u00e7erkes, d\u00fcnk\u00fc g\u00fczel vatan\u0131n bug\u00fcnk\u00fc harabelerinde birer kara diken gibi bat\u0131c\u0131 ve y\u0131rt\u0131c\u0131 oluyorlar\u2026 Halbuki bu memleket bundan b\u00f6yle s\u00fckun ve huzura, \u00e2s\u00e2yi\u015f ve \u00e2mizi\u015fe pek, pek muhta\u00e7t\u0131r\u2026<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Evet, biliyorum, g\u00f6z\u00fcmle g\u00f6r\u00fcyor, kula\u011f\u0131mla i\u015fitiyor gibi hissediyorum ki, \u015fimdi beni de t\u00f6hmetlendirmek i\u00e7in (n\u00e2kes \u00e7erkes!) demeye istical eden bir\u00e7ok dudaklar titre\u015fiyorlar\u2026 Zarar\u0131 yok, onlar bana istediklerini desinler, fakat ben hak diyebildiklerimi s\u00f6ylemekten \u00e7ekinmeyece\u011fim ve (h\u00e2in s\u0131fat\u0131n\u0131n) \u00e7erkeslere terdif edilmesindeki saik\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131m gibi anlatmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m:<\/p>\n\n\n\n

Diyorlar ki; T\u00fcrkiye T\u00fcrklerindir. T\u00fcrk ta\u2019birinin del\u00e2leti ise bir \u0131rk if\u00e2desinden \u00e7ok ziy\u00e2de medid bir mus\u00e2lebe mahs\u00fbl\u00fcn\u00fcn alemidir.<\/strong> Bu mus\u00e2lebe bilhassa Orta-asya ve Kafkas \u0131rklar\u0131n\u0131n ihtil\u00e2t\u00e2t-\u0131 kadime ve medidesi neticesidir. \u015eu halde ise T\u00fcrk demek, istep-lerin \u00e7ekik g\u00f6zl\u00fc, \u00e7\u0131k\u0131k yanakl\u0131, seyrek sakall\u0131, yerden yap\u0131l\u0131 \u00e7oban\u0131 demek de\u011fildir. Belki onlardan fersahlarla ayr\u0131lm\u0131\u015f, daha ziy\u00e2de Avrupal\u0131la\u015fm\u0131\u015f bir mevcudiyettir. Anadolu bu mus\u00e2lebenin canl\u0131 bir num\u00fbnesidir.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi art\u0131k bu T\u00fcrklerin bir M\u00ees\u00e2k-\u0131 Mill\u00eeleri vard\u0131r: O ahdin \u00e7izdi\u011fi hud\u00fbdlar d\u00e2hilinde ya\u015fayan unsurlar\u0131n hepsinin yaln\u0131z T\u00fcrk \u00fcnv\u00e2n-\u0131 umum\u00eesi alt\u0131nda kaynamalar\u0131 s\u00fbret-i mutlakada elzemdir\u2026 Avrupa denilen me\u015fher-i akvam ve milelde T\u00fcrklerden ba\u015fka b\u00f6yle bukalemun! bir manzara-i milliye arz eden, daha do\u011frusu hen\u00fcz bir c\u00e2mi\u2019a-i milliye te\u2019sis edememi\u015f, h\u00e2len mu\u2019\u00e2s\u0131r d\u00fcsturlardan pek geride ve uzakta kalan bir cami\u2019a-i diniyye b\u00fcnyesinde meze olup gitmek revhiyetinde kalm\u0131\u015f ba\u015fka bir millet daha yoktur\u2026 il\u00e2 \u00e2hirihi\u2026<\/p>\n\n\n\n

Biz, b\u00fct\u00fcn iman\u0131m\u0131zla, b\u00fct\u00fcn mevcudiyetimizle bunlara (Amenna) diyoruz. L\u00e2kin bunu itmam eden; \u00ab\u00e7erkesler h\u00e2indir. \u00e7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye\u2019nin T\u00fcrklere \u00e2id oldu\u011funu kabulde ta\u2019all\u00fcl ediyor ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc y\u0131kan Osmanl\u0131 istibd\u00e2d\u0131yla beraber bulunuyorlar\u2026\u00bb i\u015f\u00e2\u2019at\u0131n\u0131 hi\u00e7 bir suretle nefs\u00fc\u2019l-emre muvaf\u0131k bulmuyoruz. Bu bize bir ka\u00e7 sene evvel Ziya G\u00f6kalp Bey\u2019in ne\u015fretti\u011fi; \u00ab\u2026Bir mefkurenin kuvvetlenmesi i\u00e7in iki hissin yard\u0131m\u0131na ihtiya\u00e7 vard\u0131r. Bunlardan birisi (Mill\u00ee muhabbet) \u2018dir ki mill\u00ee mefharetlerle halk an\u2019anelerinden do\u011far. \u0130kincisi (Mill\u00ee kin)\u2019dir ki herhangi bir istibdada kar\u015f\u0131 gayz ve adavet uyand\u0131rmakla h\u00e2s\u0131l olur.\u00bb <\/strong>f\u0131kras\u0131n\u0131n ikinci k\u0131sm\u0131ndaki hakikati ihtar ediyor.<\/p>\n\n\n\n

Fakat \u00e7ok teess\u00fcf olunur ki T\u00fcrk mill\u00ee mefkuresinin kuvvetlenmesi, teess\u00fcs ve te\u2019yidi i\u00e7in ona rehber olacak (mill\u00ee kin) yanl\u0131\u015f bir istikametle \u00e7erkesleri ihata etmi\u015f bulunuyor ve zannolunuyor ki, \u00e7erkesler saltanat-\u0131 \u015fahsiyyenin m\u00fceyyididirler. Bu zihniyetle Osmanl\u0131 Saltanat\u0131n\u0131n istibdad\u0131na tevecc\u00fch eden kinden \u00e7erkeslerin de hissedar olmalar\u0131 tabii g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Bu yanl\u0131\u015ft\u0131r ve g\u00fcn\u00e2ht\u0131r. \u00e7erkesler ne saltanat\u00e7\u0131d\u0131rlar, ne de mill\u00ee T\u00fcrk mefk\u00fbrecili\u011finin d\u00fc\u015fman\u0131d\u0131rlar.<\/p>\n\n\n\n

\u00e7erkeslerin b\u00f6yle tan\u0131nmalar\u0131n\u0131n sebeb ve s\u00e2iki acaba nedir?..<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ge\u00e7en badirede bunlar\u0131n bir avu\u00e7luk bir k\u0131sm\u0131n\u0131n kendilerinden on defa, y\u00fcz defa daha fazla T\u00fcrk ve gayr-i \u00e7erkesle beraber padi\u015fahl\u0131k, daha do\u011frusu \u0130stanbul H\u00fck\u00fcmeti hesab\u0131na hareket etmi\u015f olmalar\u0131 m\u0131d\u0131r? Bu ise o hareketin sebeb ve s\u00e2ikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu \u015feyler de\u011fildir. Ve bizim kanaatimizce o s\u00e2ikler, sebebler \u00e7erkeslerin T\u00fcrkiye\u2019yi T\u00fcrklerin olarak tan\u0131may\u0131p p\u00e2di\u015f\u00e2hlar\u0131n diye i\u2019tikad ettiklerine ve T\u00fcrk mefk\u00fbrecili\u011finin d\u00fc\u015fmanlar\u0131 olduklar\u0131na del\u00e2let edemez..<\/p>\n\n\n\n

V\u00e2k\u0131\u2019a o k\u0131yam\u0131n sebeplerini s\u00fbret-i zahirede herkes biliyor, l\u00e2kin hakikat-i halde esb\u00e2b-\u0131 m\u00fctekaddime ve evveliyye bir \u00e7ok g\u00f6zlerden nih\u00e2nd\u0131 ve h\u00e2l\u00e2 nih\u00e2n bulunuyor. Ba\u015f\u0131na ge\u00e7irdi\u011fi \u015feytan k\u00fclah\u0131 ile g\u00f6ze g\u00f6r\u00fcnmeden \u00e7al\u0131\u015fan bu saik \u00e7erkeslerin tahvif edilmi\u015f olmas\u0131yla bu tahvif neticesinde onlarda uyanan tu\u2019me-i ihtiras olmak, imha edilmek gibi endi\u015felerden bunlar\u0131 ilk\u00e2 eden mevki-i iktidar ihtiraslar\u0131n\u0131n etti\u011fi istif\u00e2dedir ki, icmal etmek ic\u00e2b ederse ber-vech-i \u00e2t\u00ee noktalar tebar\u00fcz eder:<\/p>\n\n\n\n

A \u2014<\/strong> Me\u015fr\u00fbtiyeti m\u00fcte\u2019\u00e2kib, mill\u00ee mefk\u00fbrecili\u011fin revac\u0131n\u0131 te\u2019mine vakf-\u0131 fikr edenlerin baz\u0131lar\u0131 T\u00fcrkiye\u2019deki gayr-i T\u00fcrk fakat m\u00fcsl\u00fcman an\u00e2s\u0131r\u0131n da hudud-\u0131 mill\u00ee dahilinde bel\u2019 edilmesi fikrini ileri s\u00fcrm\u00fc\u015fler ve \u015fiddetle m\u00fcd\u00e2fa\u2019a etmi\u015flerdi. Al\u00e2-riv\u00e2yetin \u015eeref soka\u011f\u0131nda bu bel\u2019 ve temsil siy\u00e2seti olduk\u00e7a taraftarlar da bulmu\u015ftu. \u0130lk tecr\u00fcbenin \u00e7erkesler \u00fczerinde yap\u0131lmas\u0131 tervi\u00e7 ediliyordu. \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7erkesler Anadolu\u2019nun eski yerlisi olmad\u0131klar\u0131 gibi toplu ve kesif de de\u011fildiler. Kafkasya\u2019dan altm\u0131\u015f sene kadar evvel hicret ettirilen 1 \/2 il\u00e2 2 (birbu\u00e7uk-iki) milyon raddesindeki n\u00fcf\u00fbs Anadolu ,el-Cezire ve Suriye dahilinde fazlaca da\u011f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bunlar\u0131n bel\u2019i T\u00fcrk\u00e7\u00fcl\u00fck nokta-\u0131 nazar\u0131ndan pek ziy\u00e2de muhassenat\u0131 d\u00e2\u2019\u00ee g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n

Bunun i\u00e7in \u00e7erkeslerin bel\u2019ine l\u00fczum-i kafi g\u00f6steriliyordu\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bi\u2019n-nazariyye ve bi\u2019l-kuvve pek a\u2019l\u00e2 g\u00f6r\u00fclen ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bu temsil siy\u00e2seti fi\u2019liy\u00e2ta \u00e7\u0131kabilmek i\u00e7in nam\u00fctenahi acemilikler i\u00e7inde bocal\u0131yordu. Evdeki pazar\u0131 \u00e7ar\u015f\u0131ya uydurman\u0131n yolunu bir t\u00fcrl\u00fc bulamayan, bu siy\u00e2setin o zamanki erbab\u0131 fel\u00e2kete bir mebde\u2019 vermi\u015flerdi. \u00e7\u00fcnk\u00fc memleketteki gayr-i memnunlar ve muhalefet f\u0131rkas\u0131 bu acemilikten bi\u2019l-istif\u00e2 de \u00e7erkesler aras\u0131nda tahrik\u00e2ta koyulmu\u015flard\u0131. Hele harb-i umum\u00ee esnas\u0131nda bu tahrikat hadd-i a\u2019zamisi-ni bulmu\u015ftu. \u00abHey, diyorlard\u0131: Yak\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcz. Vil\u00e2y\u00e2t-\u0131 \u015earkiyyeden sonra s\u0131ra sizindir. O zaman akl\u0131n\u0131z ba\u015f\u0131n\u0131za gelir\u2026\u00bb<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ted\u00e2bir-i d\u00e2fi\u2019asma hi\u00e7 bir zaman tevess\u00fcl edilmeyen bu h\u00e2l \u00e7erkesleri b\u00fcy\u00fck bir s\u00fcr\u2019atle v\u00e2di-i \u015fekk ve \u015f\u00fcpheye s\u00fcr\u00fckleyip g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. O derecelerdeki her hangi bir kula\u011f\u0131 delik \u00e7erkes\u2019i (H\u00fck\u00fcmet) kelimesini duydu\u011fu zaman kendi kendine; \u00ab\u0130\u015ft\u015f bir g\u00fcn benim de \u00f6l\u00fcm\u00fcme fetva verecek merkez!\u00bb diyecek kadar vesveseye d\u00fc\u015f\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc\u2026<\/p>\n\n\n\n

B \u2014<\/strong>\u00e7erkeslerce, kendilerine el alt\u0131ndan yap\u0131lan propagandalar\u0131n bir hakikat oldu\u011fu zehab\u0131n\u0131 h\u00e2s\u0131l ederek onlar\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn \u015f\u00fcpheye ve emniyetsizli\u011fe d\u00fc\u015f\u00fcren en m\u00fchim bir nokta da Balkan Harbini m\u00fcte\u2019\u00e2k\u0131b Band\u0131rma ve Adapazar\u0131 hav\u00e2lisinde kesif kitleler h\u00e2linde \u00e7erkes k\u00f6ylerine tec\u00e2v\u00fcz\u00e2t-\u0131 d\u00e2imede bulunmakla m\u00fckellef gibi faaliyete ba\u015flayan Arnavud \u00e7etelerinin h\u00fck\u00fcmet-i merkeziyye taraf\u0131ndan himaye edildi\u011fi ve imhaya me\u2019m\u00fbr edildikleri hakk\u0131nda kuvvetli sayfalar\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 idi\u2026<\/p>\n\n\n\n

C \u2014<\/strong> Bu h\u00e2l ve vaz\u2019iyyetten istif\u00e2de ile mevki\u2019-i iktidar\u0131 elde etmek endi\u015fesine kap\u0131lan muhalefetin propaganda ve tahrik\u00e2ta germi vererek \u00e7erkesler\u2019de uyanan \u015fek ve \u015f\u00fcphe tohumlar\u0131n\u0131 k\u00f6kle\u015ftirmesi\u2026<\/p>\n\n\n\n

D \u2014<\/strong> Mill\u00ee mefk\u00fbrecilik zim\u00e2md\u00e2r\u00e2n\u0131n\u0131n bu hallere kar\u015f\u0131 pek kat\u2019i bir l\u00e2kayd\u00ee iltizam etmeleri\u2026 Bu l\u00e2kaydinin de muharrikleri elinde yeni bir tahrik ve tecrid m\u00fcessiri gibi kullan\u0131lmas\u0131 ve h\u00fck\u00fcmet-i merke-ziyyenin s\u00fck\u00fbtunun ve am\u00e2 bir i\u2019tir\u00e2f oldu\u011funun ne\u015fr ve i\u015f\u00e2\u2019as\u0131\u2026 il\u00e2 \u00e2hirihidir.<\/p>\n\n\n\n

G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki: Bug\u00fcn \u00e7erkesleri h\u00e2in mevkiinde bulunduran sebepler \u015fimdiye kadar bilindi\u011fi zu\u2019me-dilen \u015feylerden bamba\u015fkad\u0131r. Onlar\u0131n ruhunu kemiren endi\u015fe sadece hayatlar\u0131n\u0131 korumak, mahv ve n\u00e2-b\u00fbd edilmeye raz\u0131 olmamak idi. H\u00e2l\u00e2 da \u00f6yledir\u2026<\/p>\n\n\n\n

B\u00fct\u00fcn hayat sahiplerinin m\u00fctehallik, olduklar\u0131, hatta en \u00e2di bir hayvan\u0131n bile kendisini tehlikede g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc zaman silah-\u0131 m\u00fcd\u00e2fa\u2019as\u0131 olan boynuzlar\u0131n\u0131, di\u015flerini, pen\u00e7elerini\u2026 hasm\u0131na tevcih etmek i\u00e7in duydu\u011fu sevk-i tabii kabilinden olan bu \u00e7erkes hareketi de onlarda, velev yanl\u0131\u015f olsun, bir hakc\u0131\u011fm bulundu\u011funa ve bug\u00fcnk\u00fc mah\u015ferin s\u00fbrunu \u00e7alan \u0130srafil\u2019in \u00e7erkeslikten ba\u015fka bir ihtiras oldu\u011funa del\u00e2let i\u00e7in k\u00e2fi de\u011fil midir ve bu h\u00e2lde \u00e7erkesler h\u00e2in midirler?..<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer b\u00f6yle ise, biz yanan h\u00e2n\u00fcm\u00e2nlar\u0131n yang\u0131n dumanlar\u0131, d\u00f6k\u00fclen masum ve big\u00fcnah m\u00fcsl\u00fcman kanlar\u0131n\u0131n morarm\u0131\u015f rengi hen\u00fcz g\u00f6z\u00f6n\u00fcnde duran (D\u00fczce) k\u0131yam\u0131n\u0131 tafsile l\u00fczum g\u00f6rmeyiz\u2026<\/strong> \u00e7\u00fcnk\u00fc o hareket \u015fimdiki halde \u00e7erkesleri en d\u00fc\u015fn\u00e2m ithamlara ma\u2019r\u00fbz bulunduran bir h\u0131yanet lekesi olarak il\u00e2n ediliyor. H\u00e2in millet t\u00e2birini, bir zamanlar Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n sert\u00e2c ve serfir\u00e2z\u0131 iken \u015fimdi k\u00fc\u00e7\u00fck Asya\u2019n\u0131n, el-Cezire ve Suriye beyabanlar\u0131n\u0131n h\u00e2k-i p\u00e2yi olan bu bedbaht unsura \u00e2lem olarak ith\u00e2fda teredd\u00fct etmiyor\u2026<\/p>\n\n\n\n

H\u00e2lbuki biz bunu, pek ma\u2019n\u00e2s\u0131z olan \u00e7erkes-T\u00fcrk da\u2019vas\u0131na sebeb oldu\u011fu kadar \u00e7erkeslerin T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 d\u00fc\u015fman olmas\u0131na k\u00e2fi bir sebeb ve saik gibi g\u00f6rm\u00fcyoruz. Bu bir netice idi. Sekiz on sene evvel (Mev-ki\u2019-i iktidar) h\u0131rslar\u0131n\u0131n ekti\u011fi ve m\u00fctemadiyen ihtimamla timar ederek b\u00fcy\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc me\u015f\u2019um tohumlar\u0131n ye\u015ferip mahs\u00fbl vermesi idi. (Kuv\u00e2-y\u0131 milliye)\u2019ye kar\u015f\u0131 olmazsa, herhangi bir kuvvete kar\u015f\u0131 patlamak isti\u2019d\u00e2d\u0131nda bulunan ve gayr-i muayyen bir dakika i\u00e7in a-y\u00e2r edilen m\u00fcdhi\u015f bir bombaya benziyordu. Bu i\u2019tib\u00e2r-la biz bunda padi\u015fah taraftarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, hatta taraftarl\u0131k kokusundan bir zerrenin bile bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia\u2019 ediyoruz. Tasdi\u2019 edece\u011fimizden oldu\u011fu kadar ilzam edilece\u011fimizden de korkmaks\u0131zm i\u2019l\u00e2n ediyoruz ki: \u00e7erkesler, aras\u0131nda ya\u015fayacaklar\u0131 bir milletin h\u00fcsn-i \u00e2mizi\u015fi ile \u00fczerlerine hay\u00e2li bir anka kanad\u0131 a\u00e7acak bir p\u00e2di\u015f\u00e2h bendesi olmak aras\u0131ndaki fark\u0131 idr\u00e2k edemeyecek kadar budala de\u011fildirler. Onlar pek a\u2019l\u00e2 bilirlerdi ki p\u00e2di\u015f\u00e2hla kucak kuca\u011fa, koyun koyuna ya\u015fayacak de\u011fil, bil\u00e2kis milletle, T\u00fcrkl\u00fckle \u00e2\u011f\u00fb\u015f-be-\u00e2\u011f\u00fb\u015f kayna\u015facak, ge\u00e7ineceklerdir\u2026<\/p>\n\n\n\n

Fakat ne \u00e7\u00e2re ki Kudret-i b\u00e2li\u011fa cemiyetlere, kitlelere de, ferdlere bezi etti\u011fi, harek\u00e2t\u0131na h\u00e2kim olmak iktidar\u0131n\u0131 bah\u015f etmemi\u015ftir. Onlar hareketlerinin sahibi de\u011fil, l\u00e2kin tamimiyle esiridirler. Ma\u015fer\u00ee hayat\u0131n en b\u00fcy\u00fck h\u00e2kimi i\u015fte bu s\u0131rr\u00eeyettir, gayr-i \u015fu\u00fbriliktir. \u00e7erkeslerin kendileri i\u00e7in zarardan ba\u015fka hi\u00e7 bir \u015fey int\u00e2c etmeyece\u011fi g\u00fcn gibi a\u015fik\u00e2r bulunan son k\u0131yamlar\u0131 da bu gayr-i \u015fu\u00fbr\u00eeli\u011fin son bir numunesinden ba\u015fka ne olabilir ki\u2026 Onun sebebleri ise arz etti\u011fimiz \u015feylerdir. Sekiz on senenin ya\u011fmur gibi ya\u011fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 imha edilmek, bel\u2019 olunmak \u015fayi\u2019alar\u0131, taktil ve tehcir propagandalar\u0131d\u0131r .<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte \u015fuuru mahveden bu endi\u015fe idi ki \u00e7erkesleri pek ziy\u00e2de sarsm\u0131\u015f, m\u00fctemadiyen \u015feamet terenn\u00fcm eden ihtiras bayku\u015flar\u0131n\u0131n sesleri, onlarda T\u00fcrk zi-mamd\u00e2r\u00e2nma kar\u015f\u0131 (T\u00fcrklere ve T\u00fcrkl\u00fc\u011fe de\u011fil, lalettayin h\u00fck\u00fcmet erk\u00e2n\u0131na) bir i\u015ftib\u00e2h, bir a-dem-i emniyet, bir itimads\u0131zhk ve bir \u015fek uyand\u0131rm\u0131\u015f, (Acaba) kurdu o saf ve temiz kalpleri, ruhlar\u0131 kemi-re kemire on senede emniyet ve itim\u00e2d\u0131n bir hayli aksam\u0131n\u0131 yiyip bitirmi\u015fti\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bilhassa Mondros m\u00fctarekesini m\u00fcteakib vaziyyet son ve had devresine girmi\u015fti. Muz\u0131r \u015fayialarla hal-i i\u015fb\u00e2a gelen sars\u0131lm\u0131\u015f ruhlar ve imanlar art\u0131k c\u00fb\u015f u hur\u00fb\u015f i\u00e7in vesileler bekliyorlard\u0131. Her hangi bir vesile, t\u0131pk\u0131 dolmu\u015f bir barda\u011fa d\u00f6k\u00fclecek yeni bir ka\u00e7 damla gibi tesir yapacakt\u0131.<\/p>\n\n\n\n

O zaman, \u0130stanbul\u2019da batan istikl\u00e2l g\u00fcne\u015finin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 karanl\u0131klarda u\u00e7u\u015farak etrafa yay\u0131lan bayku\u015flar do\u011fruca m\u00fctereddit, \u015fek ve \u015f\u00fcphe i\u00e7inde, emniyeti m\u00fcnselib bir heyecanla \u00e2n-\u0131 mev\u2019\u00fbdunu bekleyen \u00e7erkesleri hedef ittihaz ederek dolmu\u015f barda\u011fa, tahamm\u00fcl edemeyece\u011fi son ve nam\u00fctenahi damlalar\u0131 bo\u015faltt\u0131lar. O damlalar birer zehir idi ki, ruhlar\u0131 b\u00fcsb\u00fct\u00fcn k\u00f6rletiyordu\u2026<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6ylece Anadolu m\u00fcc\u00e2hedesini ihzar ederken bu bayku\u015flar da oralarda ye\u015fil yuvalar\u0131n fevk\u0131nda att\u0131klar\u0131 kahkahalarla saf ruhlar\u0131 buland\u0131r\u0131yor, zehirliyor, t\u00fcten ocaklar\u0131n duman\u0131n\u0131 evin i\u00e7ine doldurup s\u00fckk\u00e2n\u0131n\u0131 d\u0131\u015far\u0131ya u\u011fratmak i\u00e7in bacalar\u0131n hava deliklerini, yuva yaparak, t\u0131k\u0131yorlard\u0131. Bir yed-i kudret \u00e7\u0131kmad\u0131 ki daha o zamandan o yuvalar\u0131n oralara kurulmamas\u0131n\u0131 te\u2019min etmekle temiz ocaklar\u0131n ak duman\u0131n\u0131 do\u011fru t\u00fctt\u00fcrmeye himmet etsin!..<\/p>\n\n\n\n

Bil\u00e2kis, ilk y\u00fckselen kudret: \u00abBuralarda u\u011fursuz bayku\u015flar yuva yapm\u0131\u015f!\u00bb<\/strong> dedi. Ve akabinde \u00abBunlar\u0131n def-i \u015feametine \u00e7\u00e2re yuvalar\u0131n kuruldu\u011fu ocaklar\u0131 y\u0131kmakt\u0131r!\u00bb<\/strong> h\u00fckm\u00fcn\u00fc vermekte teredd\u00fct etmedi\u2026 O kudret hi\u00e7 d\u00fc\u015f\u00fcnmedi ki, bayku\u015fun yuvas\u0131na dokunmak da onun kahkahas\u0131na ma\u2019r\u00fbz kalmak kadar me\u015f\u2019\u00fbmdur!..<\/p>\n\n\n\n

Elh\u00e2s\u0131l, b\u00f6yle serbest serbest tenmiye ve takviye edilen emniyetsizlik, i\u2019tim\u00e2ds\u0131zl\u0131k p\u00e2di\u015f\u00e2h\u0131n m\u00e2h\u00fbd fetvalar\u0131yla biraz daha k\u0131r\u0131ld\u0131lar, sars\u0131ld\u0131lar. Bedbaht Kafkas muhacirleri bu defa: \u00abKuv\u00e2-y\u0131 Milliye ismini ta\u015f\u0131yan t\u00e2ife-i b\u00e2\u011f\u0131yye, \u00e7erkesleri mahv i\u00e7in t\u00fcremi\u015f bir s\u00e2hib-zuhur mahiyetindedir. Ey \u00e7erkesler g\u00f6zlerinizi a\u00e7\u0131n\u0131z. Yoksa hakk\u0131n\u0131zda verilen imha karar\u0131na, kendi aya\u011f\u0131yla kasab\u0131n \u00f6n\u00fcne giden koyunlar gibi, boynunuzu uzatm\u0131\u015f olacaks\u0131n\u0131z\u2026<\/p>\n\n\n\n

Mis\u00e2l mi istiyorsunuz?<\/p>\n\n\n\n

\u0130\u015fte size Band\u0131rma\u2019da yak\u0131lan, y\u0131k\u0131lan \u00e7erkes k\u00f6yleri\u2026 Ne duruyorsunuz?..<\/strong> Silahlan\u0131n\u0131z. P\u00e2di\u015f\u00e2h\u0131n sanca\u011f\u0131 alt\u0131nda toplan\u0131n\u0131z\u2026 B\u00fct\u00fcn m\u00fcsl\u00fcmanlara d\u00fcnyev\u00ee ve uhrev\u00ee b\u00fcy\u00fck sevaplar va\u2019d eden fetv\u00e2-y\u0131 \u00e2l\u00ee de sizi mahva karar veren ba\u011filerin tenkilini her m\u00fcsl\u00fcmana farz k\u0131l\u0131yor.. H\u00e2l\u00e2 teredd\u00fct m\u00fc ediyorsunuz?.. Yoksa kalbinizdeki iman\u0131n\u0131z kararm\u0131\u015f m\u0131d\u0131r?\u2026 il\u00e2 ahirihi nakarat\u0131yla ve altolarla tahrik edilirlerken Y\u0131ld\u0131z Saray\u0131 da e\u015fraf ve m\u00fcteneffiz\u00e2n\u0131 \u015feref-m\u00fcs\u00fble nail ediyor. Bir kad\u0131n gibi a\u011flayan sultan onlara \u00abBenim kahraman \u00e7erkeslerim, diyordu. Haydi g\u00f6reyim sizi.. Bug\u00fcn bana edece\u011finiz iyili\u011fin \u015f\u00fckran\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00e2lem-i \u0130sl\u00e2m \u00f6deyeyecektir. Hayat\u0131mca ben, benden sonra evl\u00e2d ve ahfad\u0131m, hanedan\u0131m ise ile\u2019l-ebed size minnettar   kalaca\u011f\u0131z\u2026 Cen\u00e2b-\u0131 Hak k\u0131l\u0131c\u0131n\u0131za kuvvet versin\u2026 R\u00fbh-\u0131 Peygamberi yard\u0131mc\u0131n\u0131z olsun!..\u00bb<\/strong> diyordu.<\/p>\n\n\n\n

Bu propagandalar, bu fa\u2019aliyet o y\u0131llanm\u0131\u015f bayku\u015f seslerinin uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u015feamete yeni bir ahenk haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131. Ve yaln\u0131z \u00e7erkesler de\u011fil, l\u00e2kin onlardan daha fazla bir \u2018at\u015f-i isyan ile T\u00fcrkler de kalkt\u0131. \u0130zmit\u2019in biraz ilerisinden Eski\u015fehir hudutlar\u0131na kadar D\u00fczce ve Bolu havalisi hemen kamilen tu\u011fyan etti. K\u0131tal ba\u015flad\u0131. Ya\u011fmalar vely etti, h\u00e2n\u00fcm\u00e2nlar s\u00f6nd\u00fc, k\u00f6yler har\u00e2b \u00fc t\u00fcr\u00e2b oldu\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Buna kar\u015f\u0131, o zamanki ismiyle, Kuv\u00e2-y\u0131 Milliye ne yapt\u0131, o sars\u0131lm\u0131\u015f imanlar\u0131 takviye i\u00e7in nas\u0131l ve ne derecede fa\u2019aliyet sarfetti?.. \u0130\u2019tir\u00e2f edelim ki bunlar\u0131 hen\u00fcz bilmiyoruz. Bildi\u011fimiz \u015fey tarafeynin tedhi\u015f ve ve tedmir tarz\u0131ndaki fa\u2019\u00e2liy\u00e2t\u0131ndan ibarettir. Bunun i\u00e7in \u00e7erkesleri bu hareketlerinden dolay\u0131 affedilmez h\u00e2inler olarak kabul edemiyoruz. \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar T\u00fcrk milletinin te\u2019sis edece\u011fi milliyetini, koruyaca\u011f\u0131 varl\u0131\u011f\u0131n\u0131, m\u00fcd\u00e2faa edece\u011fi vatan\u0131n birli\u011fini tan\u0131mak istemediklerinden, onu mahvetmek hay\u00e2line d\u00fc\u015ft\u00fcklerinden de\u011fil, belki arzetti\u011fimiz gibi, senelerin kendilerine telkin etti\u011fi m\u00fcdhi\u015f fitne ve fesad\u0131n taht-\u0131 tesirinde ve s\u00e2dece \u015fuursuz bir m\u00fcd\u00e2fa\u2019a-i nefs endi\u015fesiyle k\u0131yam etmi\u015flerdi. Ve yine \u00e7\u00fcnk\u00fc ne\u015friyat ve i\u015f\u00e2\u2019\u00e2ta nazaran Kuv\u00e2-y\u0131 Milliye\u2019nin hedefi \u00e7erkesleri imha idi<\/strong>\u2026<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi, acaba bu vaz\u2019iyet ve bu h\u00e2l kar\u015f\u0131s\u0131nda k\u0131yam edenlerden, Kur\u2019an ile sar\u0131k \u00f6n\u00fcnde e\u011filenlerden yaln\u0131z \u00e7erkesler mi m\u00fccrimdirler, bu bedbahtlar\u0131n h\u0131yanetleri um\u00fbmi ve mutlak m\u0131d\u0131r ve h\u00e2len b\u00fct\u00fcn \u00e7erkesler h\u00e2in midirler?..<\/p>\n\n\n\n

Hay\u0131r, hay\u0131r. Bu zeh\u00e2b yanl\u0131\u015ft\u0131r. Bu i\u015fa\u2018at hat\u00e2d\u0131r, g\u00fcn\u00e2ht\u0131r. \u00e7erkes ve T\u00fcrk \u015fimdiye kadar m\u00fcteradif kelimeler gibi ayn\u0131 \u00e2henge del\u00e2let ediyorlard\u0131. G\u00fcn\u00e2ht\u0131r, bunlar\u0131 b\u00f6yle kinlere, d\u00fc\u015fmanl\u0131klara sevk etmek, bo\u011fazlatt\u0131rmak g\u00fcn\u00e2ht\u0131r. Hem de g\u00fcn\u00e2hlar\u0131n en b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr\u2026<\/p>\n\n\n\n

Biz, bug\u00fcn kuvvetlendi\u011fini, k\u00f6klenmeye do\u011fru ilerledi\u011fini, bin esefle, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz T\u00fcrk-\u00e7erkes m\u00fcn\u00e2feret ve adaveti kadar ma\u2019n\u00e2s\u0131z ve l\u00fczumsuz bir \u015fey daha tasavvur edemiyoruz.<\/strong> Buna ne l\u00fczum vard\u0131?.. E\u011fer anlayan varsa Allah r\u0131zas\u0131 i\u00e7in bize de anlats\u0131n. Hatta, bu g\u00fcn bunca h\u00e2dis\u00e2t-\u0131 m\u00fcessif eden sonra bile T\u00fcrklerle \u00e7erkesler aras\u0131nda silahs\u0131z fas\u0131l olunmaz, \u00e7erkes k\u00f6yleri da\u011f\u0131t\u0131lmadan sonu gelmez bir da\u2019v\u00e2n\u0131n v\u00fcc\u00fbduna kani\u2019 de\u011filiz\u2026<\/p>\n\n\n\n

E\u011fer bu davan\u0131n mebn\u00ee-i aleyhi bel\u2019 etmek, mill\u00eele\u015ftirmek gibi bir l\u00fczum-i i\u00e7tim\u00e2i ise o b\u00f6yle olmaz. Milliyetler k\u0131l\u0131\u00e7la teess\u00fcs etmezler. Kavmiyetler \u015fiddetle temsil edilemezler. Bu i\u015f i\u00e7in top ve t\u00fcfenk, cebr ve \u015fiddetten \u00e7ok evvel \u00e7ok ziy\u00e2de nev\u00e2zi\u015f l\u00e2z\u0131md\u0131r. H\u00fcsn-i \u00e2mizi\u015f l\u00e2z\u0131md\u0131r, ilim ve irfan\u0131n ta\u2019mimi l\u00e2z\u0131md\u0131r, temsili arzu edilen kavmin \u0131tm\u00e2\u2019l l\u00e2z\u0131md\u0131r, h\u00fcl\u00e2sa: Hayat\u0131 nam\u00fctenahi cef\u00e2lar \u015feklinde de\u011fil, huzur ve refah ile sa\u2019\u00e2det renginde g\u00f6stermek l\u00e2z\u0131md\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdiye kadar hi\u00e7 bir mill\u00ee mefk\u00fbre tervi\u00e7 edilmedi\u011fi halde bir \u00e7ok \u00e7erkeslerin, bahusus m\u00fcnevverlerin, \u015fehirlililerin kendi kendilerine T\u00fcrk vicd\u00e2n-\u0131 um\u00fbm\u00eesi \u2018d\u00e2hilinde hallolup gittiklerini g\u00f6rm\u00fcyor mu idik? Bir\u00e7ok gen\u00e7ler tan\u0131yoruz ki benim babam, yahud b\u00fcy\u00fck babam \u00e7erkes\u2019di diyorlar.<\/strong> \u00e7erkeslik onlar: da ancak b\u00f6yle bir h\u00e2t\u0131ra-\u0131 tarihiyyeden ba\u015fka bir \u015fey b\u0131rakmam\u0131\u015f bulunuyor\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Hem \u00e7erkesler gibi m\u00fcteferrik bir unsurun bel\u2019i, T\u00fcrkle\u015ftirilmesi i\u00e7in cebr ve \u015fiddete, taktil ve tehcire hi\u00e7 l\u00fczum yoktur. Hi\u00e7 bir halde de l\u00fczum hissedilmez.<\/p>\n\n\n\n

Temsil ve temess\u00fcl kundura boyas\u0131 gibi iki dakikal\u0131k bir renk de\u011fi\u015ftirme ameliyyesi de\u011fildir. Bu zaman i\u015fidir. Bi\u2019l-farz bug\u00fcn b\u00fct\u00fcn k\u00f6ylerde a\u00e7\u0131lacak mektepler ve yap\u0131lacak i\u00e7tim\u00e2\u2019\u00ee te\u015fkil\u00e2t, her \u015feyden ziy\u00e2de T\u00fcrk\u2019\u00fc, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc y\u00fckseltmek, di\u011fer an\u00e2s\u0131r\u0131n pek fevkine \u00e7\u0131karmak bu i\u015fi harikulade teshil edebilirler. Hem de bu i\u015fin tatl\u0131l\u0131kla, g\u00fczellikle, nefretsiz, kinsiz, d\u00fc\u015fmanl\u0131ks\u0131z, ba\u015far\u0131lmas\u0131n\u0131 te\u2019min ederler. K\u0131rk elli sene zarf\u0131nda b\u00fct\u00fcn Anadolu \u00e7erkesleri T\u00fcrk olup \u00e7\u0131kar\u2026<\/strong><\/p>\n\n\n\n

V\u00e2k\u0131\u2019a 50 sene bir \u015feydir. Fakat bir milletin hayat\u0131nda ancak bir haftad\u0131r. Gayr-\u0131 T\u00fcrk akvam\u0131n T\u00fcrk olmas\u0131 i\u00e7in fazlas\u0131yla kifayet edecek olan bu seneler \u00fc\u00e7 bat\u0131n demektir. \u00fc\u00e7 batn\u0131n nesilleri yek-\u00e2henk ve mill\u00ee bir terbiye d\u00fcst\u00fbruyla yeti\u015ftirilirse \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc, hatta ikinci nesil art\u0131k bu g\u00fcnk\u00fc en imanl\u0131 T\u00fcrkten daha T\u00fcrk olur. Bu muhakkakt\u0131r. Avrupa\u2019n\u0131n bug\u00fcnk\u00fc milletlerinde buna bir \u00e7ok mis\u00e2l de vard\u0131r. Bilhassa Prusya ve \u00e7arl\u0131k Rusyas\u0131 ile Balkan milletleri en canl\u0131 numunelerdir. L\u00e2kin bunlar\u0131n hepsi de az \u00e7ok \u015earkl\u0131 ruhuyla hareket etmi\u015flerdir.<\/p>\n\n\n\n

Hemen her mill\u00ee mefk\u00fbre rehberinin ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc Amerika en hakiki, en ma\u2019k\u00fbl ve en insan\u00ee bir numunedir. Oradaki us\u00fbl k\u00f6yleri bo\u015faltmak us\u00fbl\u00fcnden bamba\u015fka ve taban tabana z\u0131d bir \u015feydir: Amerikal\u0131-l\u0131k vicd\u00e2n-\u0131 um\u00fbmisi d\u00e2hilinde bel\u2019 edilmesi arzu edilen aileleri mal ve m\u00fclk sahibi ederek o memlekete menf\u00e2\u2019atle rabt etmek, ba\u011flamakt\u0131r. Onlar pekiyi biliyorlar ki mal ve m\u00fclk gibi al\u00e2ikten, menf\u00e2\u2019atten \u00e2ri kimseler memleketin asayi\u015fi i\u00e7in d\u00e2imi birer tehlikedirler. Bunlar\u0131n bu halleri ile millile\u015ftirilmesindeh melhuz f\u00e2ide s\u0131f\u0131rd\u0131r. Bu sebeple ale\u2019l-acelel reng-i mill\u00ee alacak bir \u00e7\u0131plak yerine biraz uzun zamanda temell\u00fcl edecek (se nationaliser) s\u00e2hib-i servet ve sa\u2019yi tercih ediyor, temsil vazifesini cebr ve \u015fiddet yerine zaman ve menf\u00e2\u2019ate havale ediyorlar. Bu h\u00e2lde kendilerine d\u00fc\u015fen vazife: M\u00fcteyakk\u0131z bir intiz\u00e2r oluyor\u2026 Halbuki bu us\u00fbl\u00fcn yan\u0131nda cebr ve \u015fiddetin, i\u2019tis\u00e2f\u0131n temess\u00fcl m\u00fcddetini hadd-i a\u2019zamisine kadar \u00e7\u0131karacak, uzatacak v\u00e2s\u0131talardan ba\u015fka bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131, son bir tecr\u00fcbesine daha l\u00fczum h\u00e2s\u0131l olmayacak kadar tahakkuk etmi\u015f bir \u015feydir. \u00f6yle de\u011fil mi ya\u2026 Bir defa tarafeyn kine bo\u011fuldu mu art\u0131k bir nesil, be\u015f nesil daha b\u00e2d-\u0131 hev\u00e2 [bedava! ge\u00e7ecek demek de\u011fil midir?..<\/p>\n\n\n\n

Evet\u2026 \u00e7\u00fcnk\u00fc bu g\u00fcn\u00fcn milliyet meselesi diye g\u00f6s-terilen \u015fey bir terbiye mes\u2019elesidir. Bin\u00e2enaleyh h\u00e2len ya\u015fayan ba\u015fka terbiye g\u00f6rm\u00fc\u015f, ba\u015fka ruhlarla yeti\u015ftirilmi\u015f mevcudlar\u0131n: gen\u00e7leri ve k\u00e2hilleri de T\u00fcrk yapmak iddi\u2019\u00e2s\u0131na kalk\u0131\u015f\u0131l\u0131rsa mant\u0131ks\u0131z bir harekette bulunulmu\u015f olur. Onlar hakiki T\u00fcrk olamazlar. Hangi unsura mensup olursa olsun, ya\u015flanm\u0131\u015f bir kimseye milliyetini unutturmak, ya\u2019ni taht-\u0131 te\u2019s\u00eerinde bulundu\u011fu an\u2019anat\u0131, bu ya\u015fa kadar kendisini besleyen ma\u2019-neviyata kuvvet ve g\u0131da veren maziyi, tarz-\u0131 terbiyeyi, te\u2019\u00e2m\u00fclleri birden bire tebdile kalk\u0131\u015fmak demektir.<\/strong> Ki bu abesle i\u015ftig\u00e2lden ba\u015fka bir \u015fey olamaz. E\u011fer T\u00fcrk mefkurecili\u011fi mant\u0131k\u00ee bir hareket yapmak istiyorsa bug\u00fcnk\u00fc yeti\u015fmi\u015flerden vazge\u00e7meli, nesl-i cedid ile, nesl-i \u00e2ti ile me\u015fgul olmal\u0131, onlar\u0131n da bug\u00fcnk\u00fcler gibi ba\u015fka perdelerden \u00f6ten sad\u00e2larla yeti\u015fmemesini te\u2019min etmelidir\u2026<\/p>\n\n\n\n

Y\u0131kmak kolayd\u0131r.<\/strong> Fakat y\u0131k\u0131lan\u0131n yerine daha iyisini kurmak \u00e7ok zordur<\/strong>. Bug\u00fcn tehcir edilen veya edilecek olan herhangi bir aile, herhangi bir k\u00f6y, hatta herhangi bir fert memleketin istikb\u00e2l-i iktis\u00e2disi i\u00e7in, saadeti i\u00e7in bir zarar\u0131 mahzdan ba\u015fka bir \u015fey olamaz.<\/p>\n\n\n\n

D\u00fc\u015f\u00fcnmelidir ki y\u0131k\u0131lan ve y\u0131k\u0131lacak bir oca\u011f\u0131n refah\u0131 vasati olarak 25 senede ancak tekrar temin edilebilir.<\/strong> Tehcir ve taksim gibi i\u00e7timai ameliyelerle millile\u015ftirmek us\u00fbl\u00fc, memleketin b\u00fct\u00fcn ahv\u00e2li m\u00fcs\u00e2id oldu\u011fu halde, en a\u015fa\u011f\u0131 25 sene gerilemek, servet ve sa\u2019\u00e2det-i milliyeyi gayr-i muayyen bir zaman i\u00e7in mahvetmek, refah ve huzuru ve asayi\u015fi m\u00fcn\u2019adim k\u0131lmakla muadildirler. Bu siy\u00e2setin en me\u015f\u2019\u00fbm bir semeresi de ruhlar\u0131 serserilikle, sa\u2019yden ka\u00e7makla, macer\u00e2-perestlikle tahlik etmesidir\u2026<\/p>\n\n\n\n

Eski Osmanl\u0131lar bu hususta ne g\u00fczel d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlarm\u0131\u015f. Acaba mill\u00eele\u015ftirmek siy\u00e2setini h\u00e2l-\u0131 h\u00e2z\u0131r onlar kadar suhulet ve v\u00fcs\u2019atle tatbik edebilecek ve muvaffakiyet istihs\u00e2l edecek midir?..<\/p>\n\n\n\n

Bu nokta hakikaten d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmeye de\u011fer bir m\u00e2hiyettedir. \u015eimdi ilk icraat\u0131 \u00e7erkesler hakk\u0131nda g\u00f6r\u00fclen bu mes\u2019eledeki zihniyet, mazinin feyizd\u00e2r zihniyetiyle k\u00e2bil-i k\u0131y\u00e2s de\u011fildir. Eski zamanlarda bir En-der\u00fbn-\u0131 H\u00fcm\u00e2y\u00fbn, bir Yeni\u00e7eri Oca\u011f\u0131, bilhassa bir Dev\u015firme ve \u0130\u00e7o\u011flanlar\u0131 te\u015fkilat\u0131 hi\u00e7 hissettirmeksizin T\u00fcrkle\u015ftirmeye yarayan b\u00fcy\u00fck m\u00fcesseselerdi. Bir T\u00fcrk m\u00fctefekkirinin dedi\u011fi gibi, Osmanl\u0131l\u0131\u011fa nam\u00fctenahi rical yeti\u015ftiren bu ocaklardan ba\u015fka bir yer de\u011fildir. Bunlar do\u011frudan do\u011fruya temlil Nationaliser edici merkezler idiler.<\/p>\n\n\n\n

Bittabi bug\u00fcn yeniden \u00f6yle ocaklar te\u2019sisine imk\u00e2n yoktur. V\u00e2k\u0131\u2019a d\u00e2r\u00fc\u2019l-eyt\u00e2mlar, sanayi\u2019 mektepleri, \u00e7\u0131rak mektepleri\u2026 il\u00e2 \u00e2hirihi gibi leyl\u00ee mektepler de bu i\u015fi g\u00f6rebilirlerse de bunlar\u0131n l\u00fczumu kadar teksiri m\u00fcmteni\u2019dir. Ve b\u00f6yle, aile k\u00f6\u015fesinden uzakta yeti\u015fecek insanlar da ya r\u00e2hib ruhlu veya asker tabiatl\u0131 olmaktan kurtulamazlar. En salim temsil v\u00e2s\u0131tas\u0131 ise umumiyetle mektep ve irfand\u0131r. Bunlar iki cenah-\u0131 temell\u00fcld\u00fcrler ki insanlar\u0131 az bir zamanda ayn\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, ayn\u0131 g\u00f6r\u00fcr bir h\u00e2le getirebilirler. Spor cemiyetleri ve m\u00fcsabakalar\u0131, mill\u00ee tiyatro ve sinemalar a\u2019z\u00e2m\u00ee teshil\u00e2t\u0131 yarat\u0131yorlar. Hele bunlara emniyet ve i\u2019tim\u00e2dla huzur, refah ve servet de inzimam ederse i\u015f kendili\u011finden meydana \u00e7\u0131kar. \u00e7\u00fcnk\u00fc bir\u00e7ok insanlar\u0131n milliyetleri onlar\u0131n biraz fazlaca \u015fahs\u00ee olan menf\u00e2atlerinin hududunu a\u015famaz. Yok e\u011fer mutlaka pek seri bir us\u00fbl-i temlil ve temsil aran\u0131yorsa buna y\u0131kmaks\u0131z\u0131n, yakmaks\u0131z\u0131n, tahrip etmeksizin yaln\u0131z bir \u00e7\u00e2re vard\u0131r: T\u00fcrk olmayanlara ye olamayacaklara kap\u0131lar\u0131 a\u00e7\u0131p buyurunuz efendiler demek\u2026 Bu basit bir \u015feydir ki ne tehcirlere, ne taktillere meydan b\u0131rak\u0131r. Kalanlar \u00f6z ruhlar\u0131ndan duyduklar\u0131 mecburiyetlerle veya samimiyetlerle T\u00fcrk olmaya namzettirler. Gidenler, gidecekler ise memleketin sel\u00e2met-i \u00e2tiyesi n\u00e2m\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lan dara gibi tel\u00e2kki edilirler.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Yoksa, bug\u00fcn her vicdan\u0131 \u00fcrpertecek birer fecaat \u015feklinde meydan alan i\u015f\u00e2 at ve o sayfalar\u0131n uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 fikirler insan\u00ee hareketler addedilemezler. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n t\u0131yneti bu kadar \u00e2di bir \u00e7amurla hamur edilmi\u015f de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Evet\u2026 Biliyor ve teslim ediyoruz ki kuvvet hakt\u0131r. Hakk\u0131n d\u00fcsturlar\u0131 d\u00e2ima kavi bir pen\u00e7ededir. Fakat d\u00fc\u015f\u00fcnmeli de\u011fil midir ki zulm\u00fc vas\u0131ta edinecek hak, kuvvete b\u00fchtan eden, bir \u015feydir. \u00e7\u00fcnk\u00fc kavi olan hakk\u0131ndan emin oland\u0131r. Bin\u00e2enaleyh onun zul\u00fcm gibi za\u2019iflerin k\u00e2r\u0131 olan \u015feylere tenezz\u00fcl\u00fc m\u00fcstahildir. Ve yine \u00e7\u00fcnk\u00fc kuvvet fazilettir. Hak da kuvvetle ayn\u0131 \u015fey oldu\u011funa g\u00f6re fazilet demektir.<\/p>\n\n\n\n

Biz, b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz i\u00e7in, te\u015fkil\u00e2t\u0131 yapmakta hakl\u0131 olan T\u00fcrk milletinin bug\u00fcn pek kuvvetli oldu\u011funu da kabul ediyoruz. Kendi kendisinin sahibi olan bir mevcudiyet ba\u015fkalar\u0131 taraf\u0131ndan idare edildi\u011fi zamanlardan daha za\u2019if olamaz. \u0130\u015fte bunun i\u00e7indir ki biz bug\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkl\u00fckten d\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk\u2019ten fazla fazilet bekliyor, hak-\u015fin\u00e2sl\u0131k istiyoruz.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Halbuki idar\u00ee veya asker\u00ee herhangi sebeble olursa olsun, mukaddem\u00e2t\u0131 g\u00f6r\u00fclen icr\u00e2\u00e2t, bu icr\u00e2\u00e2t etr\u00e2f\u0131nda germi-i t\u00e2m ile yap\u0131lan muz\u0131r i\u015f\u00e2\u2019\u00e2t ve ne\u015friyat saf ve necip T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc yine d\u00fcnk\u00fc gibi bir saray\u0131n siy\u00e2setine \u00e2let ve b\u00e2zi\u00e7e olmaya s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. Bu saray bir sultan\u0131n k\u00e2\u015fanesi, bir pa\u015fan\u0131n devlethanesi de\u011fildir. Fakat sadece bir endi\u015fe, bir hay\u00e2ldir. Milliyet-perverli\u011fin hasta ve mariz bir h\u00fcly\u00e2s\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n

Bu h\u00fclya memleketi bir \u015f\u00fbrez\u00e2ra d\u00f6nd\u00fcrmekten ba\u015fka neye yarayacakt\u0131r?..<\/p>\n\n\n\n

Milleti te\u015fett\u00fcte, fetrete d\u00fc\u015f\u00fcrmekten ba\u015fka ne mahs\u00fbl verecektir?..<\/p>\n\n\n\n

Bunlar\u0131 anlam\u0131yoruz. K\u00fc\u00e7\u00fcc\u00fck be\u015fer\u00ee idr\u00e2kimiz bu siyah h\u00fclyalar\u0131 ihataya kifayet edemiyor.<\/p>\n\n\n\n

L\u00e2kin hayat hay\u00e2l de\u011fildir. Milletlerin hayattan onlar\u0131n tarihleriyle y\u00fckselen mevcudiyetleridir. \u00f6yleyse biz d\u00fcnk\u00fc Osmanl\u0131 c\u00e2mi\u2019as\u0131n\u0131n, bu g\u00fcnk\u00fc T\u00fcrk milletinin tarihinde \u015f\u00f6yle bir cevel\u00e2n yap\u0131verelim. Orada g\u00f6rece\u011fimiz \u015fey, T\u00fcrkle \u00e7erkes\u2019in bu memlekette hemen d\u00e2ima ayn\u0131 maksat i\u00e7in omuz omuza beraber y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f bir ocak ve mezar arkada\u015f\u0131 oldu\u011fudur. T\u00fcrk tarihi a\u00e7\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman orada rast gelinecek ricalin bir \u00e7o\u011fu hep \u00e7erkes de\u011fil midir? <\/strong>Maalesef onlar\u0131n icr\u00e2\u00e2t\u0131ndan terc\u00fcme-i hallerinden bahsetmeye bu arizam\u0131z m\u00fcs\u00e2\u2019id de\u011fil. Bu sebeble yaln\u0131z bir icm\u00e2l-i tarihi ile bir aded ric\u00e2l-i nispeti arzetmekle iktifa edece\u011fiz.<\/p>\n\n\n\n

\u00e7erkeslerle T\u00fcrklerin m\u00fcn\u00e2seb\u00e2t-\u0131 tarihiyyesi pek eskidir. Hatta Sel\u00e7uk T\u00fcrklerinden daha evveldir.<\/strong> Fakat Kafkasya\u2019daki \u00e7erkezistan\u2019\u0131n T\u00fcrkiye ile m\u00fcsbit olan m\u00fcn\u00e2seb\u00e2t ve rev\u00e2b\u0131t\u0131 900 tarih-i hicr\u00eesinden sonrad\u0131r. Bu m\u00fcn\u00e2sebet K\u0131r\u0131m Hanl\u0131\u011f\u0131 ves\u00e2tetiyle teess\u00fcs etmi\u015ftir. \u00e7erkezistan\u2019la K\u0131r\u0131m\u2019\u0131n rev\u00e2b\u0131t\u0131 ise 940\u2019ta han olan Sahib-giray zaman\u0131na tesad\u00fcf eder.<\/p>\n\n\n\n

Tarihin b\u00fct\u00fcn edvar\u0131nda \u00e7erkezistan, siy\u00e2set-i dahiliyesinde d\u00e2ima serbest ve m\u00fcstakil kalm\u0131\u015ft\u0131. James Bell ve De Montpereux gibi bir\u00e7ok \u00e2limler, m\u00fcverrihler, d\u00fcnyada en eski zamanlardan beri istikl\u00e2lini, serbestisini korumu\u015f yaln\u0131z bir k\u0131t\u2019a bulundu\u011funu, o k\u0131t\u2019an\u0131n da Kafkas da\u011flar\u0131n\u0131n har\u00eemlerindeki \u00e7erkezistan oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlar. K\u0131r\u0131m ile teess\u00fcs eden rab\u0131ta da b\u00f6yle idi. Memleketi yaln\u0131z mukadder\u00e2t-\u0131 hari-ciyyede birbirine rabt ve bend ediyordu.<\/p>\n\n\n\n

Kafkasya\u2019n\u0131n pek me\u015fhur olan bu istikl\u00e2l ve serbestisi 1760\u2019tan 1864 tarih-i mil\u00e2disine kadar y\u00fcz senelik med\u00eed muharebe neticesinde Rus \u00e7arlar\u0131 taraf\u0131ndan selb edilmi\u015fti. Tarihinde ilk defa Kafkas f\u00e2tihi unvan\u0131n\u0131, prenslik ile payesi i\u2019l\u00e2 edilen General Baratinski kazanm\u0131\u015ft\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n

Fakat galiba maksad\u0131 a\u015f\u0131yoruz. Arzetmek istedi\u011fimiz bu de\u011fildi\u2026 940 hicr\u00eede art\u0131k Kafkasya da\u011flar\u0131 K\u0131r\u0131m hanl\u0131\u011f\u0131 ile birbirine rabt-\u0131 kader etmi\u015flerdi. K\u0131r\u0131m ise 880 hicr\u00eeden beri T\u00fcrkiye ile beraberdi. Bin\u00e2enaleyh 940\u2019tan sonra art\u0131k \u00e7erkezistan da dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkiye ile beraber olmu\u015ftu. Bu h\u00e2l \u00e7erkeslere hi\u00e7 a\u011f\u0131r gelmiyor, bil\u00e2kis pek ziy\u00e2de ho\u015f geliyordu. \u00e7\u00fcnk\u00fc \u0130stanbul onlara \u00abS\u00e2ly\u00e2neler\u00bb ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131, l\u00eek T\u00fcrk b\u00fct\u00e7esinin m\u00fcrettibi olan Tarhuncu Ahmed Pa\u015fa\u2019ya g\u00f6re K\u0131r\u0131m Han\u0131 ve \u00e7erkes Beyleri ile Akdeniz Beyinin S\u00e2ly\u00e2neleri 169 y\u00fck, 56.710 ak\u00e7a idi. Ahmed R\u00e2sim Bey\u2019in \u00abEyy\u00fbb\u00ee Kanunn\u00e2mesi\u00bb n\u00e2m\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck bir risaleden iktibas etti\u011fini s\u00f6yledi\u011fi 1071 H. b\u00fct\u00e7esinde \u00abUmer\u00e2-y\u0131 derya, K\u0131r\u0131m Han\u0131 Kalgay Sultan ve Nureddin Sultan\u2019m ve ba\u2019z\u0131 \u00e7er\u00e2kise\u2019nin S\u00e2ly\u00e2nelerine 17.352.000 ak\u00e7a\u00bb tahsis edilmi\u015f oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n\n\n\n

Bu S\u00e2ly\u00e2neler Kafkas f\u00fctuhat\u0131nda Lala Mustafa Pa\u015fa\u2019ya v\u00e2silen bir \u00e7erkes olan \u00f6zdemir Osman Pa\u015fa\u2019ya v\u00fcs\u2019-i be\u015ferin yetebilece\u011fi derecede yard\u0131m te\u2019min etmi\u015fti. Ayn\u0131 zamanda K\u0131r\u0131m hanlar\u0131n\u0131n i\u015ftirak ettikleri b\u00fct\u00fcn muh\u00e2rebatta da \u00e7erkeslerin pek m\u00fchim hizmetleri sebk ediyordu. Hatta Viyana muhasaralar\u0131na pek fevkal\u00e2de bir surette i\u015ftirak etmi\u015flerdi..<\/p>\n\n\n\n

\u0130kinci Katerin\u2019in des\u00e2is-i harbiye ve siy\u00e2siyesiyle 1774 mil\u00e2d\u00ee\u2019de K\u0131r\u0131m T\u00fcrkiye\u2019den ayr\u0131ld\u0131. 1783\u2019te Rusya\u2019ya ilhak olundu. Bu h\u00e2dise ile beraber \u00e7erkezistan\u2019\u0131n K\u0131r\u0131mla olan rab\u0131tas\u0131 da koptu. \u00e7arl\u0131\u011f\u0131n yaygaralar\u0131, g\u00fcr\u00fclt\u00fcleri bo\u015fa gitti. \u00e7erkesler do\u011frudan do\u011fruya T\u00fcrkiye cami\u2019asma d\u00e2hil oldular.<\/strong> Bu hal de 1829 Edirne musalahas\u0131na kadar devam etti. Edirne musa-lahas\u0131 \u00e7erkezistan\u2019\u0131 n\u00e2\u00e7\u00e2r bir halde Rusya\u2019ya terket-ti. L\u00e2kin \u00e7arlar oraya 1864 senesine kadar bi\u2019l-fi\u2019il vaz-\u0131 yed edemediler\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bu m\u00fcddet, yani ikibu\u00e7uk as\u0131r kadar K\u0131r\u0131m vas\u0131tas\u0131yla, \u00fc\u00e7 rub\u2019 as\u0131r kadar da bil\u00e2-v\u00e2s\u0131ta olan T\u00fcrk-\u00e7erkes m\u00fcn\u00e2eeb\u00e2t\u0131 \u00e7erkeslerin T\u00fcrkleri sevmesi i\u00e7in k\u00e2fi gelmi\u015fti.<\/strong> Revi\u015f-i h\u00e2le g\u00f6re bu meveddet ve merb\u00fbtiyetin hi\u00e7 bir suretle gev\u015femeyece\u011fi, sah\u00eehan zannolunabilirdi. \u00e7\u00fcnk\u00fc sebepler o kadar m\u00fchim ve sarih idi. O m\u00fchim olan esbab\u0131 ber-vech-i \u00e2ti icmal edebiliriz:<\/p>\n\n\n\n

A \u2014<\/strong> T\u00fcrkler gerek K\u0131r\u0131m zaman\u0131nda, gerek K\u0131r\u0131m\u2019\u0131n Rusya\u2019ya ilhak\u0131ndan sonraki devirde \u00e7erkes istikl\u00e2l ve serbest\u00eesine, yaln\u0131z kavlen de\u011fil fiilen de dokunmam\u0131\u015flard\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n

B \u2014<\/strong> T\u00fcrkler m\u00fcsl\u00fcmand\u0131. Kendileri gibi m\u00fcsl\u00fcman olan di\u011fer fertlere ve cem\u00e2\u2019atlere de ayn\u0131 hukuktan istif\u00e2de etmek hakk\u0131n\u0131 bah\u015fediyorlard\u0131. Ki bu nev\u2019ama bir karde\u015flik d\u00fcst\u00fbru, bir nev\u2019i beyne\u2019l-milelliyet idi.<\/p>\n\n\n\n

C \u2014<\/strong> Hepsinden fazla olarak da T\u00fcrklerle \u00e7erkesler pek eski zamanlardan beri akraba olmu\u015flard\u0131. Gerek saraylar\u0131n, gerek ricalin y\u00fczde yetmi\u015fbe\u015finin harem d\u00e2ireleri, han\u0131mefendileri \u00e7erkes\u2019ti. Bu s\u0131hr\u0131yyet pek tabii ve m\u00fctek\u00e2bil bir temay\u00fcl h\u00e2s\u0131l ediyor. Tarafeyni birbirine ba\u011fl\u0131yordu\u2026<\/p>\n\n\n\n

Daha bir\u00e7ok hus\u00fbsi ve fer\u2019i sebeplerin v\u00fcc\u00fbdunu da ink\u00e2r etmemekle beraber bu \u00fc\u00e7 sebep \u00e7erkeslerin T\u00fcrkler hakk\u0131nda l\u00e2-yez\u00e2l bir muhabbet beslemeleri i\u00e7in k\u00e2fi gelmi\u015fti diye iddi\u2019a edebiliriz.<\/p>\n\n\n\n

B\u00f6yle muhtelif s\u00e2iklerle T\u00fcrklere manen mecl\u00fbb ve merbut olan \u00e7erkesler, 940\u2019tan sonra art\u0131k T\u00fcrkiye\u2019nin hayatla, canla ve ba\u015fla \u00e7al\u0131\u015fan vefak\u00e2r bir unsuru olup kalm\u0131\u015flard\u0131. O zamandan beri cereyan eden hi\u00e7bir h\u00e2dise, hi\u00e7 bir v\u00e2k\u0131\u2019a tasavvur edilemez ki T\u00fcrk\u2019 le \u00e7erkes ayr\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f, ayr\u0131 hareket etmi\u015f olsun. Tarih, d\u00e2ima, d\u00e2ima omuz omuza mezara kadar beraber giden iki unsur kaydedebilmi\u015f ise onlar da mutlaka T\u00fcrk\u2019le \u00e7erkes\u2019tir.<\/p>\n\n\n\n

Bu m\u00fcdde\u2019ay\u0131 isb\u00e2t i\u00e7in bir\u00e7ok isimler, v\u00e2k\u0131\u2019alar, terc\u00fcme-i haller zikrederek sahife doldurmak pek kolay bir i\u015ftir. L\u00e2kin biz buna l\u00fczum g\u00f6rm\u00fcyoruz. Biliyoruz ki bu g\u00fcne\u015f gibi bir hakikattir. Ve T\u00fcrk\u2019\u00fcn en s\u00e2f k\u00f6yl\u00fcs\u00fcne kadar herkese mal\u00fbmdur.<\/p>\n\n\n\n

Yaln\u0131z \u00e2tide arzedece\u011fimiz bir tesbite nazar-\u0131 dikkati celbetmek isteriz. Bu bize \u00e7erkes ve T\u00fcrk\u2019\u00fcn ne derecelerde birbirine merbut bulunmu\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermeye kifayet eder zannediyoruz.<\/p>\n\n\n\n

Takriben 950\u2019den \u00e7erkeslerin muhaceretine kadar ge\u00e7en zaman zarf\u0131nda \u00e7erkeslerden hizmet-i devlette bi\u2019t-tefeyy\u00fcz Pa\u015fal\u0131k unvan\u0131n\u0131 ihraz edenlerin yek\u00fbnu 250\u2019ye bali\u011f olmakta idi. Bu pa\u015falar aras\u0131nda 12\u2019si, ekserisi bi\u2019d-def\u00e2\u2019at ihr\u00e2z-\u0131 makam etmek \u015fart\u0131yla, sadr\u00e2zam, biri \u015feyh\u00fclisl\u00e2m, on-onbe\u015fi vezir-i s\u00e2-ni, kubbe veziri, sad\u00e2ret kaymakam\u0131, kapt\u00e2n-\u0131 derya, y\u00fcz kadar m\u00fc\u015fir, vezir ferik olarak seraskerlik, ser-darhk, valilik, sefirlik\u2026 il\u00e2 \u00e2hirihi gibi makamat-\u0131 aliyyeyi i\u015fgal ederek hidemat-\u0131 m\u00fchimme ve me\u015f-k\u00fbrede bulunmu\u015flard\u0131. T\u00fcrk\u00e7e ter\u00e2cim-i ahv\u00e2l ki-taplar\u0131n\u0131n, bilhassa Hadikat\u00fcl-V\u00fczera, Sefinet\u00fc\u2019r-R\u00fc-es\u00e2, Devhat\u00fc\u2019l-Me\u015f\u00e2yih, Sicill-i Osm\u00e2n\u00ee\u2026 gibi esasl\u0131lar\u0131n\u0131n verdi\u011fi bu yek\u00fbn ihm\u00e2l edilecek bir \u015fey de\u011fildir.<\/p>\n\n\n\n

Muhaceretten sonra, Sultan Abd\u00fclaziz devrinden zaman\u0131m\u0131za kadar m\u00fcrur eden seneler ise hi\u00e7 de evvelki ile k\u00e2bil-i k\u0131y\u00e2s de\u011fildir. Bilhassa bu son as\u0131rda T\u00fcrklere kar\u015f\u0131 bir \u015f\u00fckran borcu medyun olduklar\u0131n\u0131 iyi bilen \u00e7erkeslerin rab\u0131tas\u0131 daha kavi, daha sa\u011flam olmu\u015ftur. \u00e7erkesler, Ruslar\u0131n Kafkas istil\u00e2s\u0131nda, T\u00fcrklerin kendilerine g\u00f6sterdikleri ul\u00fcvv-i cenab\u0131n minnettarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bug\u00fcn bile unutmu\u015f de\u011fildirler. Ne d\u00fcn, ne de o ge\u00e7en uzun as\u0131rlarda sebk eden hizmetleriyle bu borcun \u00f6dendi\u011fine kaildirler\u2026<\/p>\n\n\n\n

Me\u015fr\u00fbtiyet\u2019e kadar bu zihniyetle yeti\u015fen v\u00fczer\u00e2 ve v\u00fckel\u00e2n\u0131n yek\u00fbnu da istisg\u00e2r (k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6r\u00fclmeyecek) edilemeyecek bir derecededir. Yaln\u0131z benim dest-res olabildi\u011fim pa\u015falar\u0131n yek\u00fbnu 150\u2019yi tec\u00e2v\u00fcz ediyor ki bunlar\u0131n aras\u0131nda da serdarlar, naz\u0131rlar, vezirler, m\u00fc\u015firler mebzuld\u00fcr.<\/p>\n\n\n\n

\u015eimdi ufac\u0131k bir mukayese yapmak isterim:<\/p>\n\n\n\n

Bu devletin bid\u00e2yet-i te\u015fekk\u00fcl\u00fcnden beri yeti\u015fen pa\u015falar\u0131n yek\u00fbn-\u0131 takribisi, yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z me\u2019hazlara g\u00f6re  (3000) kadard\u0131r.   Yedi as\u0131rda on-onbe\u015f muhtelif unsurun hey\u2019et-i mecmuas\u0131n\u0131n yeti\u015ftirdi\u011fi ricalin yekunu 3000 raddesinde oldu\u011fu h\u00e2lde yaln\u0131z \u00e7erkeslerin 950\u2019den sonraki yek\u00fbnu 400\u2019\u00fc tec\u00e2v\u00fcz etmektedir. N\u00fcfus-\u0131 umumiyenin derece-i kesafeti ile \u00e7erkes n\u00fcfusunun derecesi \u00f6l\u00e7\u00fclecek, kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lacak olursa \u00e7erkeslerin T\u00fcrk tarihinde ne kadar \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6steren en a\u00e7\u0131k sahife okunmu\u015f olur.<\/p>\n\n\n\n

Ve bu bize g\u00f6sterir ki \u00e7erkesler \u00fc\u00e7, \u00fc\u00e7 bu\u00e7uk milyonluk n\u00fcfuslar\u0131yla vasati olarak 30 milyona kar\u015f\u0131 yaln\u0131z d\u00f6rt as\u0131rda 7 bu\u00e7uk da bir derecesinde, as\u0131rlar\u0131n adedini de nazar-\u0131 itibara ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z takdirde 4\u2019te bir derecesinde ric\u00e2l-i devlet yeti\u015ftirmi\u015fler, T\u00fcrk tarihine canla ve ba\u015fla, imanlar\u0131n\u0131n, ruhlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00fcn sal\u00e2bet ve samimiyetiyle hizmet etmi\u015flerdir. Bunun i\u00e7indir ki bug\u00fcn art\u0131k T\u00fcrk\u2019\u00fcn vatan\u0131, \u00e7erkes\u2019in de vatan\u0131 demektir. Osmanl\u0131 T\u00fcrklerinin tarihi \u00e7erkeslerin de son devirdeki tarihidir. Ancak karabet ve s\u0131hriyete inzimam eden bu s\u00e2iklerledir ki T\u00fcrk\u2019\u00fcn bedbahtl\u0131\u011f\u0131 \u00e7erkes\u2019i de bedbaht ediyor. T\u00fcrk\u2019\u00fcn fel\u00e2keti \u00e7erkes\u2019i de helake s\u00fcr\u00fckl\u00fcyor. Bunca vakayi\u2019-i m\u00fcessifeden sonra h\u00e2l\u00e2 bug\u00fcn bile T\u00fcrk\u2019\u00fcn vatan\u0131 denince y\u00fcre\u011fi s\u0131zlamayacak bir \u00e7erkes tan\u0131m\u0131yoruz.<\/p>\n\n\n\n

Bu iddam\u0131z\u0131 te\u2019yid edecek en bariz mis\u00e2l Anadolu m\u00fcc\u00e2hedesinin kurulmas\u0131 ve ba\u015far\u0131lmas\u0131 emrinde \u00e7erkes erk\u00e2n ve \u00fcmer\u00e2n\u0131n, \u00e7erkes m\u00fcnevverlerin \u00e7erkes halk\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi tehal\u00fck, \u015fevk ve gayrettir. Bidayetinden nihayetine kadar her merhalesinde, asker\u00ee, siyas\u00ee, i\u00e7tima\u2019i her hareketinde bir \u00e7ok \u00e7erkes ser-\u00e2med, bir \u00e7ok \u00e7erkes m\u00fcc\u00e2hid kaydeden Anadolu cih\u00e2d\u0131 tarihi hi\u00e7 bir suretle ink\u00e2r edemeyecektir ki teess\u00fcs\u00fc ve ilerlemesi, muvaffak olmas\u0131 i\u00e7in en ziy\u00e2de \u00e7al\u0131\u015fanlar yine \u00e7erkesler olmu\u015flard\u0131r. Bahusus bid\u00e2-yet-i te\u015fekk\u00fclde herkes \u00fcrkek ve korkak tav\u0131rlarla ihtir\u00e2z edip dururken cih\u00e2d\u0131 a\u00e7an hemen yaln\u0131z \u00e7erkesler de\u011fil mi idi? \u0130zmir cephesinin ilk faaliyetleri ve Sivas kongresinin ba\u015f\u0131nda g\u00f6r\u00fcnen simalar\u0131n ekseriyeti kimlerdi?..<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Son safhalardan ise Sakarya Harbinde d\u00fc\u015fman k\u00f6ylerini tehdid, Eski\u015fehir ve Bilecik civar\u0131ndaki k\u0131 ta\u2019\u00e2t\u0131 m\u00fctem\u00e2di taarruz ve tec\u00e2v\u00fczleriyle, ak\u0131nlar\u0131yla b\u00eez\u00e2r ve tedhi\u015f eden, bu suretle ilerleyen Yunan ordusunu hatt-\u0131 ric\u2019at\u0131 kesilmek tehlikesine ma\u2019r\u00fbz bulunduran s\u00fcvarilerin te\u015fkilat\u00e7\u0131s\u0131, kumandanlar\u0131 ve ekser m\u00fcc\u00e2hidini kimlerdendi?<\/p>\n\n\n\n

Biz bunlar\u0131, b\u00fcy\u00fck zaferden \u00e7erkeslik hesab\u0131na da hisseler ifraz ettirmek emeliyle serdetmiyoruz. O \u015feref tam\u00e2miyle ve yaln\u0131z T\u00fcrkiyelilere ve T\u00fcrkl\u00fc\u011fe aittir. O zaferi te\u2019min i\u00e7in ruhlar\u0131n\u0131, kalplerini d\u00fc\u015fman ate\u015fine siper edenler T\u00fcrkiyelilikten ba\u015fka bir n\u00e2m i\u00e7in T\u00fcrkl\u00fckten ba\u015fka bir gaye i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f ve \u00f6lm\u00fc\u015f de\u011fildiler\u2026 Biz bunlar\u0131, sadece \u00e7erkes\u2019le T\u00fcrk\u2019\u00fcn birbirine ne kadar metin ba\u011flarla merbut oldu\u011funu g\u00f6stermek i\u00e7in kayda mecbur olduk\u2026<\/p>\n\n\n\n

(D\u00fczce k\u0131yam\u0131n\u0131 biz kabul etmiyoruz. Onu bize mis\u00e2l gibi g\u00f6stererek y\u00fcz\u00fcm\u00fcze \u00e7arpmay\u0131n\u0131z. Onun sebeplerini biz, dilimizin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc kadar, esb\u00e2b-\u0131 hakikiyeleri ile arza \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. E\u011fer o bir kabahat idiyse mes\u2019uliyeti yaln\u0131z \u00e7erkeslere \u00e2it de\u011fildir. Bug\u00fcn art\u0131k T\u00fcrk unvan\u0131n\u0131 mutlak olarak kabul eden Osmanl\u0131l\u0131\u011fa aittir. Osmanl\u0131 f\u0131rkac\u0131l\u0131\u011f\u0131 on senelik muharrik ve m\u00fc\u015fevvik vaz\u2019iyyetinde bulunuyordu. Bahusus o zaman k\u0131yam edenlerin d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc gayr-i \u00e7erkes ve bilhassa T\u00fcrkt\u00fc..!)<\/p>\n\n\n\n

Bug\u00fcn h\u00e2l\u00e2 Yunanistan\u2019da bulunan bir avu\u00e7 \u00e7erkes\u2019i de mis\u00e2l diye kabulde ma\u2019z\u00fbruz. \u00e7\u00fcnk\u00fc en k\u0131sa bir s\u00f6zle onlar\u0131n yan\u0131s\u0131ra iki avu\u00e7 da gayr-i \u00e7erkes bilhassa T\u00fcrk var..<\/p>\n\n\n\n

***<\/p>\n\n\n\n

Yok e\u011fer denildi\u011fi gibi; \u00ab\u00e7erkesler istikl\u00e2l d\u00e2iyyesindedirler. Memleketi, T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fc par\u00e7alamak isti-yorlar\u2026\u00bb <\/strong>diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyorsa b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnenlerin aflar\u0131na igtir\u00e2ren bunun pek \u00e7ocuk\u00e7a bir fikir oldu\u011funu s\u00f6ylemekte teredd\u00fct etmeyiz. Hayat hen\u00fcz b\u00f6yle bo\u015f bir iddiada bulunacak bir tek \u00e7erkesin v\u00fccudunu tan\u0131m\u0131\u015f de\u011fildir. Bug\u00fcn ber-h\u00e2yat hi\u00e7 bir \u00e7erkes yoktur ki, T\u00fcrkiye\u2019de istikl\u00e2l iddias\u0131na kalkacak bir hakk-\u0131 tarih\u00ee sahibi oldu\u011funu tahayy\u00fcl etsin!..<\/p>\n\n\n\n

\u015eark-\u0131 karib\u00e7ilerin bir tiyatro sahnesi hararetiyle parlayan ma\u2019h\u00fbd bey\u00e2nnamelerini bize mis\u00e2l getirmeyiniz, O bir \u00e7erkes istikl\u00e2linden bahsetmi\u015f olmamakla beraber o zaman, i\u015fgal ordusuyla iyi ge\u00e7inmek l\u00fczumuna k\u00e2ni\u2019 olan bir \u00e7ok gayr-i \u00e7erkesler, bilhassa T\u00fcrkler de ona m\u00fcmasil nutuklarla propagandalarla pazara \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131. Onlar hep birer \u00abl\u00e2f \u00fc g\u00fcz\u00e2f\u00bb idi. \u00e7\u00fcnk\u00fc Hazret-i S\u00fcleyman\u2019\u0131n bir hadisine g\u00f6re \u00abme\u2019y\u00fbs olan\u0131n s\u00f6zleri r\u00fczg\u00e2r gibidir.\u00bb<\/strong> \u00e7erkeslerin istikl\u00e2l emeli hakk\u0131ndaki safsatan\u0131n men\u015fei aranmak l\u00e2z\u0131m gelirse yine ge\u00e7en devrin me\u015f\u2019\u00fbm h\u00fck\u00fcmetinin ve me\u015fum f\u0131rkas\u0131n\u0131n me\u015f\u2019\u00fbm hareketlerinde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcr; pek mevsuk diye serdedilen riv\u00e2y\u00e2t ve menk\u00fbl\u00e2ta g\u00f6re \u00ab\u00c2nzavur\u00bb<\/strong> zor ile ba\u015fkan \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f, muhalefet h\u00fck\u00fcmeti \u00abAnzavur\u00bb<\/strong> u ikna ile u\u011fra\u015f\u0131rken f\u0131rka merkez-i umum\u00eesi de b\u00fct\u00fcn \u00e7erkesleri daha iyi tahrik i\u00e7in gizli gizli muhtariyet va\u2019di ile ittim\u00e2\u2019a kadar ileri gidiyor. As\u0131rlardan beri bu memleketin en vefak\u00e2r bir unsuru diye tan\u0131nan Kafkas muhacirlerini ba\u015ftan \u00e7\u0131karmaya u\u011fra\u015f\u0131yordu. B\u00fct\u00fcn \u00e7erkeslerin bu balona, De Molen\u2019in \u00e7ok kulland\u0131\u011f\u0131 bir te\u015fbihi ile tarla ku\u015flar\u0131n\u0131n, ziyalar\u0131 par\u0131ldayan \u00e2yineye ko\u015ftuklar\u0131 gibi bir \u015fit\u00e2b ile ko\u015facaklar\u0131n\u0131 \u00fcmit ediyordu. \u015eimdi sorar\u0131m, acaba \u00e7erkesleri bu h\u00e2le getirenler mi yoksa \u00e7erkesler mi h\u00e2indirler?..<\/p>\n\n\n\n

Halide Edip Han\u0131mefendi\u2019nin pek necip ve pek b\u00fcy\u00fck ruhlar\u0131 \u00e7erkeslerin ma\u2019s\u00fbmiyetini herkesten evvel idr\u00e2k etmi\u015f bir mecv\u00fbdiyetin nurudur. <\/strong>Memleket afakini b\u00fct\u00fcn zulmetiyle kavrayan; \u00e7erkesler h\u00e2indirler! nakarat\u0131n\u0131 hakka leke s\u00fcren, hakikata iftira eden bu kara c\u00fcmleyi y\u0131kmak i\u00e7in ilk hamleyi eden ve ma\u2019sumlara: \u00abGeliniz\u2026 Bende sizin i\u00e7in teselli var!\u00bb<\/strong> diye hayk\u0131ran yaln\u0131z ve yaln\u0131z Halide Edip Han\u0131mefendi olmu\u015ftur. Bu b\u00fcy\u00fck edibenin, mazlumlar\u0131n s\u0131rr\u0131na ilk dokunan iltifat ve nev\u00e2zi\u015fler \u00abAte\u015ften G\u00f6mlek\u00bb<\/strong> in iki sahifesini tezyin ediyor. T\u00fcrk i\u00e7in \u00e7erkes\u2019in, \u00e7erkes i\u00e7in de T\u00fcrk\u00fcn ne demek oldu\u011funu en a\u00e7\u0131k g\u00f6stermeye yarayacak olan o m\u00fcl\u00e2hazat\u0131 arizam\u0131za bir lahika olarak il\u00e2veyi biz bir \u015feref telakki ettik\u2026<\/p>\n\n\n\n

Ne ise. \u00e7erkesler bu vatanda istikl\u00e2l aramazlar. Onlar buraya T\u00fcrk vatan\u0131ndan pay almak i\u00e7in gelmediler. Bunu herkes bilmelidir. Cen\u00e2b-\u0131 Hakk\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131 kadar buna inanmal\u0131d\u0131r. Onlar bu memleketin ve T\u00fcrkl\u00fc\u011f\u00fcn misafirleridirler. O zavall\u0131lar\u0131 altm\u0131\u015f sene evvel, d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fczel bir k\u0131t\u2019as\u0131 olan yurdlanndan kovan Grand Duc Michel\u2019<\/strong>in emirnamesine kar\u015f\u0131 kollar\u0131n\u0131 a\u00e7arak kabul eden T\u00fcrkler ise, \u00abHicret edeceklerin b\u00fcy\u00fckleri b\u00fcy\u00fck biraderim, k\u00fc\u00e7\u00fckleri k\u00fc\u00e7\u00fck biraderimdir!\u00bb<\/strong> diye te\u015fvik eden de, o zamanki h\u00fck\u00fcmetin ba\u015f\u0131 olan bir sultand\u0131. Ve o devrin ricali \u00e7erkeslere hicreti anlatmak maksad\u0131yla: \u00abDaha iyi atlamak i\u00e7in bir gerilemek, h\u0131z almak l\u00e2z\u0131md\u0131r!\u00bb <\/strong>nasihatini veriyorlard\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n

M\u00f6sy\u00f6 Edmond Dulaurier Revue de Deux Mondes\u2019daki ne\u015friyat\u0131yla o vakit, M\u00f6sy\u00f6 Jean Carole da 1899\u2032-da kitap \u015feklinde inti\u015far eden Le deux routes du Cauca-se\u2019de \u00e7erkeslerin hicretinin yaln\u0131z bu gerilemez zihniyeti taht-\u0131 tesirinde vuku\u2019 buldu\u011funu ve onlar\u0131n hi\u00e7bir zaman yar\u0131ndan \u00fcmid kesmediklerini kaydediyorlard\u0131\u2026<\/p>\n\n\n\n

Bin\u00e2enaleyh biz, ar\u0131zam\u0131z\u0131n hatimesi olarak bir daha rica, istirham ve isti\u2019t\u00e2f ile tekrar ediyoruz ki: Cebr\u00ee bir surette temlil \u00e7erkeslerin oldu\u011fu kadar bu memleketin, bu milletin de bedbahtl\u0131\u011f\u0131na sebep olacakt\u0131r ve olmaktad\u0131r. D\u00fcstur bel\u2019-i temlil de\u011fil, temell\u00fcl\u00fc sevdirmek olmal\u0131d\u0131r. Bunun i\u00e7in de cebr ve \u015fiddetten ziy\u00e2de nev\u00e2zi\u015fe, h\u00fcsn-i mu\u2019\u00e2meleye, \u0131tma\u2019 ve ikna\u2019a, h\u00fcsn-i \u00e2mizi\u015fe m\u00fcracaat semere-bah\u015f olur. Terbiye, ruhlar i\u00e7in istenilen kal\u0131plar\u0131 ihzar eder..<\/p>\n\n\n\n

Bu v\u00e2s\u0131talar zamanla ancak mahs\u00fbl verirler. Zaman istiks\u00e2r edilirse yap\u0131lacak b\u00fcy\u00fck ve m\u00fchim bir i\u015f kalmaz. Art\u0131k bu memleketin altm\u0131\u015f senelik misafirlerine, da\u011flar\u0131na avdetle ba\u015flar\u0131n\u0131n \u00e7aresine bakmalar\u0131 i\u00e7in kap\u0131lar\u0131 a\u00e7mak en insan\u00ee ve en h\u00fcr-endi\u015f bir hareket olur. Zannediyorum ki T\u00fcrk ve \u00e7erkes i\u00e7in de ayn\u0131 derecede n\u00e2fi\u2019 olacak bundan daha e\u015flem tarik yoktur!..<\/p>\n\n\n\n

Mamafih, temenni olunur ki, h\u00e2kim olan Kudret-i Ezeliye buna l\u00fczum kalmadan hemen birlik ve beraberlik ihsan etsin.. B\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiyelileri ayn\u0131 g\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nen peykler gibi birbirine ba\u011fl\u0131 bu Umdursun\u2026 Ve Kafkasya\u2019n\u0131n garb yama\u00e7lar\u0131ndaki ye\u015fil ormanlar\u0131n g\u00f6lgelerinde gun\u00fbde ve \u00e2s\u00fbde ya\u015fayan Abhazlar\u0131n ruhu gibi bir r\u00fbh-\u0131 milli ve vatani ile ta hall\u00fcf\u00fc nasip etsin, ki bu sayede her T\u00fcrkiyelinin mefkuresi bir olsun, herkes vatan ve millet endi\u015fesini, onlar gibi, her sofran\u0131n ba\u015f\u0131nda \u015f\u00f6yle bir du\u00e2 ile ret\u201d-i b\u00e2rg\u00e2h etsin:[2]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Y\u00e2 Rabbi T\u00fcrkiye\u2019yi ve T\u00fcrkiyelileri d\u00e2im eyle!
17 A\u011fustos 1913
Mehmed Fetgerey \u015eEUNU<\/strong><\/p>\n\n\n\n

LAH\u0130KA<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Halide Edip Han\u0131mefendinin, Anadolu \u0130htil\u00e2li Safahat\u0131n\u0131 ya\u015fatan \u00abAte\u015ften G\u00f6mlek\u00bb isimli eserlerinden muktebestir.<\/p>\n\n\n\n

\u00ab\u2026 Bu \u00e7ocuklardan birini yolun yan\u0131ndaki yama\u00e7ta g\u00f6rd\u00fck. Bize mendil sallad\u0131. Bizi tevkif etti ve yan\u0131m\u0131za geldi. Ge\u00e7ece\u011fimiz muhtelit bir \u00e7erkes k\u00f6y\u00fc hakk\u0131nda bize mal\u00fbmat verdi. \u0130stanbul\u2019dan birtak\u0131m \u015f\u00fcpheli adamlar\u0131n oraya geldi\u011fini, kendimizi bunlardan sak\u0131nmam\u0131z\u0131 tavsiye etti. Nihayet en tabii sesiyle:<\/p>\n\n\n\n

\u2014 Saffet Bey, Kaymaz\u2019da sakl\u0131d\u0131r, dedi. \u0130kizce\u2019yi sa\u011f ge\u00e7erseniz onu orada bulursunuz. Haydi u\u011furlar olsun a\u011fam!<\/p>\n\n\n\n

Bizi hayret ve merak i\u00e7inde b\u0131rakt\u0131, gitti. Bu da mutlak Kuv\u00e2-y\u0131 Milliyedendi. \u00e7\u00fcnk\u00fc biz d\u00fcn gece ihtiyar\u0131n ihtiyatl\u0131 y\u00fcz\u00fcnden endi\u015fe ederek hi\u00e7 Saffet Bey\u2019den bahsetmemi\u015ftik..,<\/p>\n\n\n\n

\u0130kizce\u2019ye giden ormanl\u0131k, \u00e7al\u0131l\u0131k s\u0131rt\u0131 gece ge\u00e7tik. Hava bulutlanm\u0131\u015f, ay\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Bize her biri bir bacak, bir kol gibi gelen s\u0131k dikenli, g\u00fcr \u00e7al\u0131lar\u0131n aras\u0131ndan hayvanlar\u0131m\u0131z zorla ge\u00e7iyor, y\u00fcz\u00fcm\u00fcz, ellerimiz t\u0131rm\u0131k ve bere i\u00e7inde kal\u0131yordu. Biz ilerledik\u00e7e ay\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 k\u0131s\u0131lmakta devam ediyor, nihayet tepeye geldi\u011fimiz zaman s\u00f6nmek \u00fczere bulunuyordu. \u00e7al\u0131lardan kurtulunca karanl\u0131k u\u00e7lar\u0131yla birbirine giren bu a\u011fa\u00e7l\u0131\u011fa yukar\u0131dan durduk bakt\u0131k. A\u015fa\u011f\u0131ya do\u011fru, yerden birbirine sar\u0131larak siyah parmaklar f\u0131\u015fk\u0131rm\u0131\u015f gibi bir \u00e7al\u0131l\u0131k ovan\u0131n zulmetine uzan\u0131yor ve ovay\u0131 ancak ortas\u0131nda a\u011faran ve uzanan beyaz su ile ge\u00e7iyorduk. Bu uzun ve beyaz suyun kenarlar\u0131n\u0131n bir noktas\u0131nda muazzam bir ulu siyahl\u0131\u011f\u0131n umkuna dal\u0131yor ve etraf\u0131ndaki karanl\u0131\u011f\u0131 k\u0131z\u0131ll\u0131k i\u00e7in de eritiyordu. Orada ate\u015f yak\u0131yorlard\u0131. H\u00e2lbuki biz oradan ge\u00e7erken kimseyi g\u00f6rmemi\u015ftik. \u0130\u00e7imizde garip bir eza ve \u015f\u00fcphe ile s\u0131rt\u0131n sa\u011f\u0131nda beyaz minaresinin ucuyla g\u00f6lgelerini g\u00f6steren k\u00f6ye do\u011fru ihtiyatla ilerledik. Yan\u0131ndan sessizce gelip ge\u00e7tik. Fakat yakla\u015f\u0131rken ay\u0131n \u00fcst\u00fcnden ge\u00e7en bulutlardan biri incel-di. Esmer bir bulut perdesi alt\u0131ndan ay \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 kandil ziyas\u0131 gibi k\u00f6y\u00fcn \u00fcst\u00fcne serpti: Ne cazip ve huly\u00e2l\u0131 bir k\u00f6yd\u00fc. Evleri birbirinden uzak, beyaz, hepsi terasl\u0131 ve d\u00f6rt k\u00f6\u015feli yuvalard\u0131. Solda k\u0131rm\u0131z\u0131 toprakl\u0131 geni\u015f bir yolda \u00e7erkes kost\u00fcm\u00fcyle ince belli, geni\u015f omuzlu, b\u00fclend bir mahl\u00fbk etraf\u0131 kollayarak yava\u015f yava\u015f ilerliyordu. Ve yolun a\u011fz\u0131nda d\u00f6rt k\u00f6\u015fesi de balkonlu bir evden, bu esmer, k\u0131s\u0131k \u0131\u015f\u0131klar aras\u0131ndan bir efs\u00e2ne gibi g\u00f6r\u00fcnen beyazl\u0131 bir k\u0131z balkonun ye\u015fil parmakl\u0131klar\u0131na dayanm\u0131\u015f s\u00fckut i\u00e7inde uzaklara bak\u0131yordu. O \u015fiir ve g\u00fczellik dakikas\u0131nda kendi kendime yapt\u0131\u011f\u0131m felsefeyi burada tekrar ediyorum:<\/p>\n\n\n\n

\u00abNi\u00e7in be\u015f-on \u00e7erkes padi\u015fahla beraber millet yolundan ba\u015fka bir yolda gidiyor diye k\u0131z\u0131yorduk. Onlara T\u00fcrk topraklar\u0131 \u00fczerinde va\u2019d edilen h\u00fck\u00fcmetin bir efs\u00e2ne oldu\u011funu bilenler bizimle beraber de\u011fil midirler? Bizimle el ele ihtil\u00e2lin en fedak\u00e2r unsurlar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 onlar de\u011fil miydi? \u00f6b\u00fcr tarafta vuru\u015fanlar aras\u0131nda ka\u00e7 tane nank\u00f6r T\u00fcrk evl\u00e2d\u0131m\u0131z yok muydu? Bu g\u00fczellik, bu \u015fiirle kan\u0131m\u0131zda atan karde\u015flerimiz ne kadar zaman vefa ile, kahramanl\u0131k ile omuz omuza kendilerinin olan bu memlekette \u00f6lm\u00fc\u015flerdi. Ka\u00e7 tane namdar pa\u015fa, ka\u00e7 isimsiz fedak\u00e2r y\u00fczlerce seneden beri bizimle ve bizden de\u011fil miydi?\u00bb<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Bulutlar\u0131n a\u00e7\u0131p k\u0131sd\u0131\u011f\u0131 muzlim perdeli \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n alt\u0131nda ye\u015fil balkondaki beyaz efs\u00e2ne kad\u0131n, k\u0131rm\u0131z\u0131 toprakl\u0131 yolda giden zarif ve \u00fcrkek hayal kalbimi iyilik ve muhabbetle doldurdu. Her millet hakk\u0131n\u0131 ald\u0131\u011f\u0131 vakit \u015eim\u00e2l-i Kafkas\u2019\u0131n kartal tepeleri \u00fcst\u00fcnde bu g\u00fczel karde\u015flerimiz vatanlar\u0131n\u0131 kurarken istedim ki benim de onlar i\u00e7in ak\u0131tacak kan\u0131m, d\u00f6\u011f\u00fc\u015fecek bir tek sa\u011flam kolum olsun.\u00bb<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mehmed Fetgerey \u015eOENU(M. Fethgerey Schaenu) Transkripsiyon: Muhammed Safi  Halide Edip Han\u0131mefendi\u2019ye: Bu arizac\u0131k, ihtil\u00e2l g\u00fcnlerinden birinde, ihtiyat Zabiti Pey\u00e2mi\u2019 nin…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":749,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[42],"tags":[],"class_list":["post-748","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-blglr"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/748","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=748"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/748\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":756,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/748\/revisions\/756"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/749"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=748"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=748"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/certav.org\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=748"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}